مسألهء بايدها و نبايدها براى انسان عاقل مطرح است ، همان طورى كه قدماى ما هم آن را جزء عقل عملى مىدانند نه نفس از جنبه عملى ، آنها هم اين احكام را احكام عقل عملى مىدانند . حسن و قبح ، حكم عقل عملى است ، آن قوهء مفكرهء درككنندهء « كلى » از آن جنبهاى كه بدن را تدبير مىكند ، و الّا در مورد انسان از آن حيث كه حكم عقل بر او حاكم نيست ، يا حيوان ، هيچ اعتبارى نيست ، و اين مجاز اتفاقا يكى از مختصات انسان است . اين انسان است كه انديشهاش به حدى رسيده كه حد يك شئ را به شئ ديگر مىدهد و به انسان زيبا مىگويد « ماه » . يك موجودى به نام « ماه » مىبيند و يك موجودى به نام « انسان » ، و در آن يك حسن و زيبايى مىبيند و نسبت به آن احساساتى دارد و بعد حد آن را بر اين منطبق مىكند تا احساساتى كه نسبت به آن دارد بر اين منتقل كرده باشد . اين عمل يكى از نشانههاى رشد انسانى است و حيوان ابدا قادر نيست چنين تصرفاتى بكند . اين كار در واقع مثل يك نوع گريم و توالت كردن است كه انسان در حس خودش يك زيبايى براى يك انسان احساس مىكند ، بعد يك زيباييهاى عرضى به آن اضافه مىكند . در عين اينكه مىداند اين زيباييها مال خود آن انسان نيست ، مال آب و رنگ و خال و خط است ، ولى همين آب و رنگ كه از بيرون آورده و به آن اضافه كرده ، باعث مىشود كه احساساتش نسبت به آن شخص مضاعف مىشود ، نه اينكه دو احساس دارد ، يكى مال آب و رنگ و ديگرى مال شخص . در مجاز و تعبيرات شاعرانه هم همينطور است . وقتى [ انسان ] حد يك شئ را به شئ ديگر مىدهد ، اصلا در نظرش اين شئ زيباتر مىشود ، مثل رودكى كه براى امير سامانى آن شعرها را گفت . بخارا كه همان بخارا بود ، در عين حال چنان وضع را در نظر او زيبا جلوه داد كه [ او را از جا كند ] « 1 » . اينها از معجزات فكر انسان است « 2 » .
هامش
است . اراده آن حالت اجماع نفس است ، حالت تصميمگيرى نفس است كه عقل دخالت كرده و محاسبه به ميان آمده و ترجيح عقلى انجام گرفته است . هرچه اينجور باشد اراده قويتر است .
( 1 ) . رجوع شود به اصول فلسفه ( مجموعه آثار 6 ، ص 382 ) .
( 2 ) . سؤال : آيا انعكاس شرطى پاولوف همين نيست ؟
جواب : نه ، اين نيست . انعكاس شرطى پاولوف نه مربوط به حرف ماديها مىشود در مورد ادراك كه مىخواهند فكر را به نحو مادى توجيه كنند [ و نه مربوط به مسألهء اعتباريات ] . او از يك امر قهرى كه براى انسان پيدا مىشود صحبت مىكند . مسألهء تداعى معانى يا انعكاس شرطى يك مطلب است و مسألهء اعتبار و مجاز مطلب ديگر . انعكاس شرطى معنايش اين است كه چيزى به دنبال چيز ديگر مىآيد ، ولى در اينجا توالى و به دنبال هم آمدن مطالب نيست ، بلكه چيزى را چيز ديگر مىبيند ، يعنى آن را به اين ضميمه مىكند و حد يك شئ را به شئ ديگر