و صفرا ) استوار بود . پزشكى امروز هيچكدام از اينها را قبول ندارد ؛ نه عناصر چهارگانه را قبول دارد ، نه طبايع چهارگانه را و نه اخلاط چهارگانه را . از نظر علم امروز ثابت شده است كه هيچكدام از اينها درست نيست . آيا طب ديروز بر اساس فرضيههاى غلط خودش معالجه نمىكرد ؟ ! واقعا اطباى قديم هيچ مريضى را معالجه نمىكردند ؟ ! حصبه را معالجه نمىكردند ؟ ! آيا بوعلى سينا مريضها را معالجه نمىكرد ؟ ! بلكه مىتوان گفت در بعضى از بيماريها كه دارويش اخيرا كشف شده ، مثل ديفترى ، طبّ قديم در عمل موفّقتر از طبّ جديد بوده است ؛ يعنى بر اساس همان فرضيهء غلط به نتيجهء درست مىرسيد . پس اين كه « اگر فرضيهاى درست باشد به نتيجهء درست مىرسد » درست است اما اين كه « اگر فرضيهاى به نتيجهء درست رسيد حتما خود فرضيه درست است » غلط است . شايد فرضيهء غلطى به نتيجهاى برسد كه فرضيهء صحيح به همان نتيجه مىرسد .
مثال ديگر عرض مىكنم : قطارى با سرعت 50 كيلومتر در ساعت از تهران به سوى مشهد حركت مىكند و قطار ديگرى با سرعت 100 كيلومتر در ساعت از مشهد به سمت تهران حركت مىكند . فردى نزد خود چنين پيشبينى مىكند : اينها كه روى يك خط حركت مىكنند و از وجود يكديگر اطلاع ندارند سر فلان ساعت و فلان ثانيه با يكديگر تصادف مىكنند . اتفاقا قضيّه برعكس باشد : قطارى كه از تهران به مشهد مىرود با سرعت 100 كيلومتر در ساعت طىّ مسير كند و قطارى كه از مشهد به تهران مىآيد با سرعت 50 كيلومتر در ساعت حركت كند . حال اين فرد كه مىگويد قطار تهران با سرعت 50 كيلومتر و قطار مشهد با سرعت 100 كيلومتر حركت مىكند و مثلًا در ساعت 8 شب با يكديگر تصادف مىكنند فرضيهاش غلط است ، [ ولى پيشبينى او كه ] سر فلان دقيقه با هم تصادف مىكنند [ درست است ] ، چرا ؟ چون ممكن است در آن واحد دو فرضيه ، يكى غلط و يكى درست ، به يك نتيجه برسند .
پس « فرضيهء درست به نتيجهء درست مىرسد » را قبول مىكنيم - كه البته خود اين هم در برخى موارد عموميّت ندارد - ولى اينكه « هرچه به نتيجهء درست رسيد پس فرضيّهاش درست است » دليلى برايش نيست . اينجاست كه به قول معروف « سر گاو تو خمره گير مىكند » . راسل به اينجا كه مىرسد مىگويد : من مىگويم : اين فرضيهء من اگر درست باشد به نتيجه مىرسد ، و بعد مىگويم به نتيجه رسيد پس فرضيهء من درست است . اين حرف من وقتى درست است كه فرضيهء ديگرى غير از فرضيهء من در كار
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 477
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٧٧