انديشهء ارسطويى در باب عقل بالقوه و عقل بالفعل در مقابل دو انديشهء ديگر است : يكى انديشهء معروف افلاطونى كه مدعى است نفس در عالمى قبل از اين عالم كه عالم « مثل » است بوده و در آنجا به حقايق آگاه شده ، آنچه اكنون مانع توجه نفس به معلومات و معقولات خويش است حجاب بدن است ، بدن مانع توجه نفس است به معلومات خويش كه بالفعل برايش حاصل است ، و هر علم جديد كه براى نفس حاصل مىشود جديد نيست بلكه تذكر و يادآورى چيزى است كه قبلًا مىدانسته است .
نظريهء عقل بالقوه ، نقطه مقابل اين انديشهء افلاطونى است . طبق اين نظريه نفس حادث است با حدوث بدن ، نفس قبلًا در عالمى ديگر نبوده كه به حقايق آگاه شود ، هر حقيقتى كه نفس به آن آگاه مىشود در همين عالم است ، از اين رو نفس در آغاز هيچ نمىداند و فقط استعداد تعقل اشياء را دارد ، تكرر عملى حواس تدريجا قوه عاقله را كه در حد بالقوه است به فعليت مىرساند . عليهذا بدن حجاب نفس براى توجه به معقولات و معلومات نيست ؛ برعكس ، آلت و وسيلهء نفس است براى كسب معلومات و معقولات ، زيرا آغاز ادراكات نفس از راه حواس است و حواس وسائل بدنى نفس مىباشند .
انديشه ديگرى كه نقطهء مقابل انديشهء ارسطويى است اين است كه تعقل جز انفعال بدن يا نفس نيست ؛ هيچ فرقى نيست ميان اينكه انسان چيزى را تعقل كند يا اينكه روى صفحهء كاغذ يا ديوار نقشى رسم شود ؛ همان طورى كه هنگامى كه بر ديوار نقشى رسم مىكنيم و يا بر صفحهء كاغذ خطى مىنگاريم ، در ديوار يا كاغذ تحولى رخ نداده است ، يعنى چنين نيست كه ديوار يا كاغذ چيزى بود و چيز ديگرى شد ، به عبارت ديگر تحولى در درون ديوار يا كاغذ رخ نداد بلكه فقط نقشى عاريتى پذيرفت ، هنگامى هم كه تعقل مىكنيم تنها چيزى كه رخ مىدهد اين است كه در مغز ما و يا در نفس ما نقشى و رسمى پديد مىآيد .
ولى طبق انديشهء ارسطويى ، حالت نفس آنگاه كه تعقل مىكند حالت يك سيبى است كه قرمز يا شيرين مىگردد ، يعنى همان طورى كه سيب از درون خود حالتى پيدا مىكند كه مىگوييم چنين نبود و شد ، نفس هم در مرحلهء قوه عاقله چنين است ؛ و همان طورى كه آب و هوا و نور و حرارت و خاك ، يك سلسله « معدّات » براى سيب به شمار مىروند كه از مرحلهاى به مرحلهء ديگر برسد ، حواس ظاهره و محسوسات نيز معدّات قوه عاقلهاند كه از حد قوه به مقام فعليت ارتقاء يابد ؛ و البته بدون اين معدّات ، عبور
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 123
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٢٣