علم حصولى هم به خودش پيدا كند ؟ آيا چنين چيزى تصوير دارد كه انسان وراى اين علم حضورى ، به خودش علم حصولى داشته باشد ؟ البته بدون اين علم حضورى محال است ، همانطور كه گفتيم .
حيوان به خود علم حضورى دارد ، كودك هم به خود علم حضورى دارد ، اما ببينيم اين مسألهء علم به علم ، كه مىگويند تفاوت آدم بزرگسال با كودك است ، چيست ؟ كودك ، منِ خود را همانطور مىيابد كه آدم بزرگسال . ولى آدم بزرگسال در عين اين كه خودش را مىيابد ، اين يافتن خودش را هم بار ديگر مىيابد ، يعنى مىداند كه خودش را مىيابد ؛ و اين در واقع قدرت بازگشت به خود و آوردن يك تصويرى از خود پيش همان خودى كه بالذات حاضر است مىباشد . اين البته هست و شكى نيست كه ممكن است ، و هميشه اينچنين است ؛ و فرق بين انسان و حيوان ، و حتى انسان بزرگسال و انسان ابتدائى و خيلى وحشى و كودك در همين جهت است كه انسان مىتواند به خودش و به سوى خودش برگردد ؛ يعنى انسان بعد از اينكه به خودش علم حضورى دارد و اشياء را به علم حصولى مىيابد و با يك دستگاه عكسبردارى از اشياء عكسبردارى مىكند و آن عكسها را پيش خودى كه آن خود بالذات پيش خودش حاضر است جمع مىكند ، مىتواند برگردد و يك تصويرى هم از خودش پيش همان خودى كه بالذات خودش را درك مىكند ، بياورد . اصلًا مسألهء علم به علم بهطور مطلق ، و اينكه انسان قدرت علم به علم خود دارد ، [ همين است . ]
يك وقت انسان مىداند و نمىداند كه مىداند . يك وقت هم انسان مىداند و مىداند كه مىداند . كما اينكه در « نمىداند » همچنين است كه يك وقت انسان نمىداند و مىداند كه نمىداند ، يعنى از اين حالت جهل خودش به نحو علم حصولى يك عكسبردارى در ذهن خودش كرده است ؛ و يك وقت هم نمىداند و نمىداند كه نمىداند .
سؤال : شهود اين حرفها غير از علم حصولى نمىتواند باشد ؟ استاد : منظور از « شهود » چيست ؟
- همان حالت خودمان كه امرى را شهود مىكنيم و غير از استدلال است .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 282
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٨٢