گفتهاند كه هر عددى همان وحدت است كه دوباره تكرار شده است ، مثل اينكه بار ديگر تجلّى كرده است . شيخ مىگويد اين نظريه نيز نمىتواند معنى داشته باشد . معنى « تكرار » چيست ؟ فرض كنيد كه آمدنى وجود پيدا كند و خوردنى وجود پيدا كند ، مسلّما اين خوردن تكرار آمدن نيست . اگر آمدنى وجود پيدا كند و بعد آمدن ديگرى ، يعنى همان شئ بار ديگر پيدا شود ، اين را « تكرار » مىگوييم . پس تكرار به دو چيز قائم است : يكى اينكه حقيقت آن شئ متكرّر حقيقت همان شئ اوّل باشد و [ ديگر آنكه ] تفاوتش در عدد باشد . آمدن اوّل و آمدن دوم هر دو طبيعت آمدن هستند ؛ ولى اينكه اين آمدن ، اين آمدن است و آمدن ديگر آن آمدن ، به دليل اين است كه اين ، آمدن اوّل است و آن ، آمدن دوّم . پس تكرار با عدد پيدا مىشود ، يعنى عدد مقوّم تكرار است ، نه اينكه عدد با تكرار پيدا شود .
خلاصهء بيان شيخ اين است كه تا ما عدد را اعتبار نكنيم تكرار معنى ندارد . امّا اگر بخواهيم بگوييم با نفس تكرار عدد پيدا مىشود ، پس خود تكرار چيست ؟ شما مىگوييد وحدت ، بعد هم مىگوييد كه 2 هم وحدتى است ، 3 هم وحدتى است . آيا فرقى بين اين وحدت كه « اثنان » مىناميد و آن وحدت كه « ثلاث » مىناميد هست يا نيست ؟ اگر فرقى نيست و اينها همه وحدت هستند ، پس چيزى تكرار نشده . يا شما مىگوييد فرق 2 و 3 و 4 و 5 اين است كه يك چيز است كه تكرار شده . در اين صورت آن چيز بايد خودش چيزى باشد و تكرار چيزى ديگر . تكرار هم غير از اين نيست كه مثلًا مىگوييم بار دوم ، بار سوم . پس اساساً اگر ما بخواهيم بگوييم تكرار چيزى نيست مگر خود همان شئ ، ديگر معنى ندارد كه در دنيا عددى وجود داشته باشد . اين خلاصهء بيان شيخ است . بعد اين را تشريح مىكند و مىگويد آيا وحدت مرتبهء دوم همان وحدت مرتبهء اوّل است كه تكرار شده يا غير آن ؟ اگر غير از آن است پس وحدت منشأ عدد نشده و عدد را به وجود نياورده است ؛ و اگر بگوييد اين وحدت عين همان وحدت است كه دوباره آمده ، ملاك اين بعديت چيست ؟ چه ملاكى است كه يكى را مىگوييم اول و ديگرى را مىگوييم دوم و بعد ؟ آيا ملاك بعديّت ، زمان است ؟ آيا چون دومى در زمان ديگر آمده است دوم است ؟ و سومى چون در زمان ديگر آمده سوم است ؟ يا نه ، اين تأخّر ، تأخّر ذاتى است ؟
اگر بگوييد ملاك بعديت زمان است ، مىپرسيم آيا آن اوّلى و دومى يك شئ واحد متصل هستند ؟ اگر چنين باشد پس همهء آنها يك شئ مىشوند ، چرا بگوييم اول و دوم ؟
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 580
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٨٠