زمان را در مكان تجسم مىدهيم و مىگوييم فرض كنيد بين ساعت 5 و 6 حركتى هست كه اين حركت امر واحدى است . حال اگر در همين امر واحد نيم ساعت بعد از ساعت 5 را در نظر بگيريم ، قسمت قبلى غير از قسمت بعدى است و قسمت قبلى در قسمت بعدى وجود ندارد و در قسمت بعدى معدوم است ، قسمت بعدى نيز در قسمت قبلى معدوم است ، در عين اينكه اينها همه مراتب يك شئ است . حال به سراغ قسمت قبلى مىرويم و آن را به دو قسمت تجزيه مىكنيم ، يعنى اين قسمت نيز خود قابل تقسيم به قبل و بعد است كه قبلش غير از بعدش مىباشد . بعد را كنار گذاشته و قبل را دوباره به دو قسمت تقسيم مىكنيم . اين نيز قبل و بعدى دارد كه قبلش غير از بعدش و بعدش غير از قبلش مىباشد ، قبل در بعد معدوم است و بعد در قبل معدوم است . اين تقسيم را الى غير النهايه مىتوانيم جلو ببريم چون به جزء لايتجزى نمىرسد ؛ يعنى اين تجزيه پذيرى به مرتبهها ، در حدّى متوقف نيست و هر مرتبهاى هم مصداق يك عدمى است امّا عدم مرتبهء بعد . امّا اگر متوقف مىشد مثل آناتى مىگرديد كه آنها مىگفتند و در چنين صورتى وجود و عدم با يكديگر متحد نبودند . نتيجهء قول آنهاست كه وجود و عدم هرگز با يكديگر متحد نمىشوند ، چون آنها به آنات قائل هستند . ولى ما چون به آنات قائل نيستيم مىگوييم زمان الى غير النهايه قابل تجزيه است زيرا واقعيتش « متصل واحد » است و هر جزئش مىتواند عدم جزء بعد باشد و خودش هم مىتواند عدم خودش باشد به اين معنا كه هر جزئش عدم جزء ديگر باشد ؛ و بدين ترتيب فاصلهء وجود و عدم كمتر و كمتر مىشود ولى هرگز به جايى نمىرسد كه اجزاء از يكديگر جدا شوند ، يك جزء فقط وجود باشد و جزء ديگر فقط عدم . اين است كه وجود هر مرتبهاى مصداق عدم مرتبهء قبل و مرتبهء بعد است ولى هر وجودى هم الى غيرالنهايه قابل تقسيم به وجود و عدم است و وجود هر مرتبه عين عدم مرتبهء قبل و عين عدم مرتبهء بعد است نه عين عدم خودش ، و اين است كه به جمع نقيضين هرگز كشيده نمىشود « 1 » .
هامش
( 1 ) . - به هر حال مسألهء وحدت زمان است كه در اينجا موجود نيست . . .
استاد : البته . . . وحدت زمان نيست . . . وحدت هوهويت است ، و حتى زمان ناشى از وحدت هوهويت است . در نقيض اين است كه نقيض هر شئ رفع خود آن شئ است . اگر زمان يكى نباشد خود آن شئ ديگر نيست . . .
- پس وحدت زمان امرى ثانوى به تبع هوهويت است .