آنها مىكند ، چون هر فعلى و اثرى كه مقصود طبيعت باشد يا مقصود اراده باشد - يعنى طبيعت او را خواسته باشد و به سوى او حركت كرده باشد و يا ارادهاى به سوى او توجه كرده باشد - آن ديگر اتفاقى نيست . « اتفاقى » يعنى چيزى كه پيدا شده بدون اينكه يك فعل طبيعى [ يا ارادى ] اقتضاى آن را كرده باشد ، نه مقصود طبيعت بوده نه مقصود اراده .
اين مطلب با نظريههاى امروز در باب « اتفاق » ممكن است تفاوت داشته باشد .
ممكن است نظر امثال شيخ و نظاير او را امروزيها تصور كنند يك نوع نظر اتفاقى است . امروزيها چون ريشهء حرفهايشان حرفهاى كليسايى است ، در باب ذى غايت بودن و غير ذىغايت بودن ، هر فعلى را كه ارادهاى او را خواسته باشد ، ذى غايت مىدانند . اگر ارادهاى و قصدى دخالت دارد ، اين فعل از نظر ايشان ذى غايت است ، ولى اگر ارادهاى و قصدى در آن دخالت ندارد و طبيعت روى جريان طبيعى خود به آن رسيده ، ديگر معنى ندارد كه ذى غايت باشد .
ولى ما به حسب تعبيراتى كه شيخ و امثال او كردهاند گفتيم تفاوتى نيست در غايت داشتن ، اينكه طبيعت قصد آن را كرده باشد و به سوى آن بوده و هدف حركت طبيعت بوده باشد و مقتضاى خود طبيعت رسيدن به آن بوده باشد ، و يا اينكه مقتضاى يك ارادهاى چنين بوده و ارادهاى وجود آن را خواسته باشد .
پس اينكه مىگويند ذيمقراطيس گفته پيدايش عالم به سبب اتفاق است ، يعنى در طبيعت آن ذرّات اوليه - آن « ذرات صغار صلبه » - تكوّن اين عالم نبوده است ، يعنى حركت نمىكردهاند به سوى چيزى كه لازمهء طبيعى و قهرى آنها بوده است ، يعنى پيدايش اين عالم و ميل ذاتى به سوى اين تركّب در آنها نبوده است .
اينها مىگويند ذيمقراطيس معتقد بوده است كه اين ذرات اوليه كه عالم از آنها تشكيل شده است ، ذراتى بودهاند متّفق الطبيعه و مختلف الشكل ؛ يعنى از نظر خاصيت و اقتضا ، اين ذره با آن ذره هيچ فرق نمىكرده ؛ شكلهايشان با هم اختلاف داشته ولى طبايع مختلف و متنوع نداشتهاند ، فقط طبيعت اينها اقتضا مىكرده يك حركتهاى بىنظمى داشته باشند و در خلأ پراكنده بودهاند بدون اينكه طبيعت تجمع اينها را اقتضا كند . اتفاق ، سبب تشكّل اينها شده است و رسيدن آنها به اين تشكّل ، غايت آنها و حركتشان نبوده است بلكه بالعرض اينطور شده است . اتفاق سبب شده است يك تجمّعى در يك جا رخ دهد و از آن تجمع مثلًا آسمان به وجود آمده باشد ، از
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 413
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤١٣