در بيدارى حاصل مىشود ( وجود صورت نفسانى مرئى در نفس ) حاصل مىشود بدون آنكه احتياجى به وجود خارجى مرئى در نزد چشم باشد .
مرتبهء عالىتر اين است كه نفس چيزى را از درون ببيند و در خارج هم همان را ايجاد كند .
ما گفتيم كه : « قد يكون الفاعل و الصورة و الغاية واحدا . . . » . شيخ مىگويد : « يشبه أن تكون الامور الطبيعية صورها عندالعلل . . . » يعنى صورت فعل و غايت فعل در فاعلهاى طبيعى در فاعلى اعلى وجود دارد و يا به صورت تسخير در خود طبيعت وجود دارد . اگر انسان يك فعل صناعى ايجاد مىكند درست است كه بگوييم « صورت » به شكل غايت در انسان وجود دارد ؛ امّا در مورد يك گياه كه مثلًا رشد مىكند چطور ؟ شيخ مىگويد فاعل بالاترى هست كه « عقل فعّال » ناميده مىشود و مثلًا غايت رشد اين گياه در آن عقل فعّال وجود دارد يا اينكه به طور تسخير در خود گياه است . شرح اين مطلب در فصل بعد مىآيد .
علّت غائى : شيخ اكنون به « علّت غائى » مىپردازد و مىگويد : « و أما الغاية فهى مالأجله يكون الشئ » . انسان در كارهاى خود غايت دارد ؛ مثلًا اين فعل را براى آن نتيجه انجام مىدهيم . پس در اينجا دو چيز وجود دارد : يكى اينكه اين فعل بايد رسانندهء به آن چيز باشد ، ديگر اينكه فاعل اين كار را براى آن غايت انجام داده است ؛ يعنى اگر آن غايت نبود اين فعل را انجام نمىداد .
فعل در خارج منتهى به غايت مىشود ولى اگر براى غايت نبود اساساً اين فعل به وجود نمىآمد . در افعال اختيارى انسان ، چنين است امّا در مورد بقيهء موجودات و افعال چطور ؟ شيخ مىگويد يك وقت غايت در فاعل است و يك وقت در خارج فاعل . مثلًا انسان مسابقه مىدهد براى اينكه غلبه كند ؛ غلبه را دوست دارد براى اينكه شادمان مىشود ، حس برترى طلبىاش ارضاء مىشود . غايت ، سرور است كه در خود فاعل وجود دارد . يك جا غايت در قابل وجود دارد . فعلهاى طبيعى اينطور است : سنگى كه حركت مىكند و پايين مىآيد براى اينكه خود سنگ كه حركت را قبول كرده است به زمين برسد . يا مثلًا گياه كه رشد مىكند . يك وقت غايت در شئ سوم است ، مثل اينكه كارى را انجام مىدهيد براى به دست آوردن رضايت شخص سومى ، مثلًا فرهاد كوه مىكند براى اينكه شيرين راضى بشود .
مرحوم آخوند به اينها خدشه وارد مىكند و مىگويد غايت در همه جا به فاعل
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 352
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٥٢