براى تقويت خود نوعى و انسانى است . اين حرف خيلى مشهور شده است كه به اصطلاح مىخواهد هم فلسفه ، هم اخلاق و هم مذهب را داشته باشد .
اين سخن بىپايهترين نظر دربارهء كلّى است .
در باب كلى ، شيخ گفت اين نظريات قابل فرض است :
1 . يكى اينكه كلّى وجود مستقل از افراد داشته باشد كه گفت براى اين نظر اصلًا قائلى نيست .
2 . كلّى در خارج وجود ندارد .
3 . كلّى وجود دارد با افراد ، مثل دريا و امواج .
4 . كلّى دو خود دارد .
بايد پرسيد مقصود از « فرد » چيست ؟ آيا ميان فرد و كلّى در خارج عينيّتى هست يا نه ؟ يا بايد بگوييم كه كلّى در خارج وجود ندارد يا دارد ؛ اگر وجود داشته باشد او همان فرد است . اصلا فرد يعنى وجود عينى كلّى .
بعد مىآييم سراغ اشتراك دو « من » يا « من » ها . اين اشتراك ذهنى است . حرف آقايان جامع همهء مفاسد در مسأله است ، هم داراى مفاسد قول رجل همدانى است و هم قول كسانى كه قائل به وجود كلّى جداى از فردند ( رجل همدانى مىخواست بگويد در عين كثرت وحدت است ) . بلى يك چيز هست ، يك وقت انسان خود را در مقام نازل تصوّر و درك مىكند و يك وقت آن من شريف را درك مىكند ، كه در اين مقام تنازع نيست ، تنازع در اين مراحل پايين است ( آن مرحله ، مرحلهء « نفخت فيه من روحى » است ) .
نحوهء پيدايش كلّى در ذهن
شيخ بعد به يك مسألهء ديگر اشاره مىكند و آن اينكه كلّى چگونه در ذهن پيدا مىشود ؟ چطور صورتى در ذهن قابل صدق بر كثيرين مىشود ؟ جواب مىدهد : مانعى ندارد كه چيزى از يك جهت شخصى باشد و از جهت ديگر قابل انطباق بر كثيرين باشد ، مثل اينكه يك قالب داشته باشيم [ كه وجودش نسبت به خود قالب ، شخصى است و نسبت به افراد ، قابل انطباق بر كثيرين . ]
اين ، سخن نادرستى است زيرا اوّلًا ، مسأله را نقض مىكنيم به اينكه : مثلًا عكس