قانون تكاپوى ديالكتيكى طبيعت
طرفداران ماترياليسم ديالكتيك قانون تحول و تكامل طبيعت را از راه ديگر توضيح دادهاند و مىگويند :
واقعيت خارجى كه مساوى است با « ماده و مكان - زمان » چون زمان ( بعد رابع ) را در بردارد ناچار تغيير يافته و نفى خواهد شد 1 و البته اين نفى ، نسبى بوده و موضوع را معدوم مطلق نمىكند و گرنه رشتهء حادثه كه با حركت پيش مىرود قطع
شرح
( 1 ) . بطلان اين بيان در توجيه علت تغيير ، روشن است . اين مطلب صحيح نيست كه « واقعيت خارجى چون زمان را در بردارد تغيير يافته و نفى خواهد شد » بلكه بر عكس است « واقعيت خارجى چون متغير است زمان را در بر دارد » . دربارهء زمان بعداً بحث خواهد شد و بطلان ادعاى فوق روشنتر مىشود .
دكتر ارانى در جزوهء ماترياليسم ديالكتيك صفحهء 56 مىگويد :
« واقعيت ( ماده - زمان - مكان ) چون زمان را در بر دارد قهراً شامل مفهوم تغيير نيز مىباشد . »
در اين بيان نوعى تقدم براى زمان نسبت به تغيير فرض شده است و زمان به