مجهول يا مغفول عنه است تراشيدهاند ، ولى اگر انسان به وجدان خود رجوع كند خواهد ديد تا يك مرجّح نظرى را ضميمهء فعل قرار نداده و به آن ، صفت « لزوم » ندهد نمىتواند آن را اراده كند ، و چنان كه در مقالهء 8 گفته شد اختيارى كه انسان دارد اين است كه كارى كه انجام مىدهد نسبت به خودش كه يكى از اجزاى علت است
شرح
مىكند چنان كه ارسطو و سيسرون و لايب نيتس و كريستيان ولف براى اثبات صانع متمسك به عقيدهء اتفاق گرديد . . . » !
اين مغالطه يك مغالطهء بسيار واضحى است . صدفه و اتفاق كه همه كس محال بودن آن را ادراك مىكند اين است كه « چيزى كه وقتى نبوده و بعد بود شده ، بلاعلت بود بشود » . اين چه ربطى دارد به وجوب واجب الوجود كه قديم و ازلى و قائم به ذات است ؟ ! و تاكنون هيچ حكيمى هم براى اثبات صانع ، متمسك به عقيدهء اتفاق نگرديده و اين گروهى از ماديين بودهاند كه پيدايش جهان را با اتفاق توجيه كردهاند .
عجبتر اينكه اين آقايان در مقام نفى مبدأ كل و خالق كل ، گاهى به قاعدهء عليت متمسك مىشوند و گاهى به نظريهء امتناع خلقت از عدم ، و حال آنكه نظريهء امتناع خلقت از عدم اگر درست مورد مداقّه قرار گيرد نقطهء مقابل قانون عليت است . صورت جامع تقرير شبههء « امتناع خلقت از عدم » كه بيان شده و فلاسفه به آن پاسخهاى دندان شكن دادهاند اين است كه : « خلقت و عليت ( يا هر چه مىخواهيد نام بگذاريد ) و بالاخره وجود دادن چيزى به چيزى محال است به جهت آنكه آن معلول و مخلوق يا معدوم است يا موجود ، اگر معدوم است لازمهء تأثير علت در معلول اين است كه عدم را تبديل به وجود كند و انقلاب عدم به وجود محال است ، و اگر موجود است پس نيازى به علت ندارد و علت نمىتواند موجود را موجود كند و تحصيل حاصل نمايد . پس در هر حال تأثير علت و خالق در ايجاد مخلوق و معلول محال است » .
ما اگر اين نظريه را طبق اين استدلال بپذيريم نه تنها « عليت » مفهوم درستى نخواهد داشت بلكه اساساً معدوم شدن موجود و موجود شدن معدوم امرى محال و ممتنع خواهد بود و بنابراين كون و فساد و حركت و تحويل و تحول ، معنا پيدا نخواهد كرد زيرا لازمهء اين امور لااقل معدوم شدن حالتى و موجود شدن حالت ديگر است . ولى ماديين در مقام نفى وجود خالق كل و مبدأ كل ، اين قدر شتاب و عجله به خرج مىدهند كه توجهى به اين تناقضها ندارند و شايد در اينجا با تغيير لفظ « خلقت » به