چنان كه ما در خواص و احكام اشياء گاهى دچار خطا يا ترديد مىشويم ، مثلا مىگوييم فلان تركيب فلان طعم را ندارد ( با جزم يا ترديد ) در صورتى كه داشته يا بالعكس ، همچنان گاهى در اصل بود و نبود اشياء مبتلا به خطا يا جهل مىشويم ،
شرح
نظرى است و از قلمرو حس و تجربه بيرون است قابل بحث و تحقيق نمىدانند كارى نيست . ردّ عقيدهء اين دسته از دانشمندان و بيان اينكه اسلوب برهان و قياس عقلى ، مفيد و معتبر است و مسائل فلسفهء اولى قابل تحقيق است ، در ضمن مقالهء ديگرى از اين سلسله مقالات خواهد آمد .
در اين مقاله گفتگو با كسانى است كه نفياً يا اثباتاً به بحث در مسائل اين فلسفه مىپردازند . گفتگو با ماترياليستها (materialist) و طرفداران ماترياليسم ديالكتيك (dialectic materialism) است كه در مسائل اين فلسفهء نظرى اظهار نظر مىكنند بدون آنكه اين مسائل را از مسائل مربوط به علوم تفكيك كنند .
و عجب اين است كه اين دانشمندان در عين اينكه به نفى يا اثبات مسائلى كه گواهى از حس و علوم حسى ندارد مىپردازند خود را همه جا تابع منطق حس و تجربه معرفى مىكنند .
خوانندهء محترم بايد از حالا متوجه باشد - و بعدا در مقالات بعدى برايش محقق خواهد گشت - كه فلسفهء مادى و آخرين سيستم آن « ماترياليسم ديالكتيك » يك فلسفهء نظرى است نه يك فلسفهء حسى و تجربى .
البته در اروپا برخى از دانشمندان بودهاند كه طرفدار فلسفهء حسى بودهاند ولى فلسفهء آنها نه مادى است و نه الهى ، زيرا فلسفهء حسى آنها قهرا محدود بوده به مسائل مربوط به علوم حسى ، و طبق منطق حسى خود ناچار دربارهء كنه وجود سكوت كردهاند .
بارزترين فلسفههاى حسى همان فلسفهء پوزيتيويسم (positiviSm) اگوست كنت است كه در بالا اشاره شد ، ولى [ طرفداران ] فلسفهء مادى با آخرين شكل خود ( ماترياليسم ديالكتيك ) هر چند ابتدا از جنبهء تبليغاتى دم از حس و علوم حسى مىزنند و گاهى يك مسألهء علمى را تحريف كرده گواه مىآورند ، هرگز پابند اين منطق نبوده ، مسائل تعقلى و نظرى فلسفهء اولى را كه گواهى از حس و تجربه ندارد مورد بحث قرار مىدهند .