اشكال
درست است كه جستجو از معدوم وجه ندارد ولى در اين موارد ، علت مركّب بوده و پيوسته داراى اجزائى است كه برخى از آنها موجود و برخى معدوم مىباشد و ما با پى بردن به اجزائى كه هنوز موجودند به اجزاء مربوطهء ديگر نيز پى مىبريم جز
شرح
كردهاند و برخى از آن براهين در عين اينكه طرفداران اصالت وجود به آنها اعتماد كردهاند بوى اصالت ماهيت مىدهد و ما براى دورى جستن از اطاله از بحث و انتقاد در آن براهين صرف نظر مىكنيم و چنين گمان مىكنيم كه آنچه در بالا گفته شد بهترين و سادهترين راهى است كه تاكنون بيان شده است ؛ و به هر حال اين مطلب از مهمترين مسائلى است كه در مباحث الهيات كه در مقالهء 14 خواهد آمد مورد استفاده قرار مىگيرد .
د . « علت » در اصطلاحات فلسفى غالبا به همان معنا اطلاق مىشود كه در بالا تعريف شد يعنى « وجود دهندهء شئ » ولى گاهى به معنايى اعم از اين معنا اطلاق مىشود و آن عبارت است از « مطلق چيزهايى كه شئ در وجود يافتن خود محتاج به آنهاست » . اگر علت را به معناى اعم اطلاق كنيم شامل معدّات و شرايط وجود شئ نيز مىشود همان طورى كه اگر معلول مركّب باشد شامل اجزاء تشكيل دهندهء واقعيت وى نيز هست چنان كه اگر قائل به « علت غائى » باشيم شامل آن نيز هست زيرا دربارهء هر يك از شرايط و معدّات و همچنين دربارهء غايت و همچنين دربارهء هر يك از اجزاء تشكيل دهندهء واقعيت شئ صادق است كه گفته شود وجود شئ محتاج به آنهاست .
ولى تعريف اولى كه عنوان « وجود دهندگى » در آن اعتبار شده بر شرايط و معدّات و همچنين بر غايت و بر اجزاء تشكيل دهندهء واقعيت شئ صادق نيست بلكه تنها بر آن چيزى صادق است كه اصطلاحا « علت فاعلى » خوانده مىشود . اينكه در بالا گفته شد كه معلول حدوثا و بقائا نيازمند به علت است همان « علت فاعلى » در نظر گرفته شده و برهانى كه در بالا اقامه شد ، همان طورى كه واضح است ، تنها شامل علت فاعلى است و اين برهان شامل شرايط و معدّات و همچنين غايت و اجزاء تشكيل دهندهء واقعيت شىء مركّب