و مفهوم چهارم ( مفهوم « نيست » ) چنان كه پيشتر گفتيم به واسطهء يك اشتباه و خطاى اضطرارى ( ضرورى ) كه دامنگير ذهن مىشود از حكم ايجابى ( است ) گرفته مىشود ، پس او نيز مانند حكم ايجابى « مهيّت » نيست ولى مىتوان گفت از مهيت گرفته شده .
شرح
اين عمل خاص ، در ميان همهء امور نفسانى يك امتياز مخصوص دارد و آن اينكه داراى دو جنبه است ؛ از يك جنبه انفعالى و حصولى و ذهنى است و از جنبهء ديگر فعلى و حضورى و غير ذهنى است .
توضيح اينكه امور نفسانى - چنان كه سابقاً گذشت - دو دسته هستند : دستهء اول همان صور ذهنيه است كه مربوط به دستگاه مخصوص ادراكى است . اين صور ، انفعالى هستند يعنى قوهء مدركه در اثر برخورد با يك واقعيت ، روى خاصيت مخصوص صورت پذيرى خود ، آنها را تهيه كرده است ؛ و حصولى هستند يعنى يك واقعيتى كه غير از واقعيت خودشان است ارائه مىدهند ؛ و ذهنى هستند يعنى وجودشان قياسى است و هيچ هويت و تشخصى غير از « صورت شئ ديگر بودن » ندارند و امتياز اين صور از يكديگر تابع امتيازى است كه محكىّ عنههاى آنها با يكديگر دارند . مثلًا تصور انسان و تصور درخت و تصور اسب هيچ هويت و تشخصى ندارند غير از صورت اشياء خاص خارجى بودن ، و امتياز هر يك از اين صور از ديگرى به اين است كه يكى متعلق به انسان است و ديگرى به درخت و سومى به اسب .
دستهء دوم ، نفسانيات غير ذهنى هستند . اين دسته از امور ، مربوط به ساير دستگاههاى نفسانى يعنى ماوراء دستگاه ذهن مىباشد ، مانند اراده و شوق و لذت و رنج و غيره . اين امور اولًا صورت چيزى نيستند ؛ مثلًا فرق اراده و تصور درخت اين است كه اراده يك امرى است نفسانى و چيزى را در خارج به ما نشان نمىدهد اما تصور درخت واقعيت خارجى درخت را بر ما مكشوف مىسازد ؛ و ثانياً حضورى هستند نه حصولى چنان كه واضح است ؛ و ثالثاً غالباً فعلى هستند نه انفعالى .
حكم داراى هر دو جنبه است ؛ از يك جهت صورتى است كه واقع و نفسالامر را ارائه مىدهد و وجود خارجى ارتباط محمول را با موضوع منكشف مىسازد ؛ از اين جنبه بايد او را علم حصولى و صورت ذهنى و كيفيت انفعالى بدانيم ؛ و از طرف ديگر علاوه بر اين جنبه ، جنبهء خاص ديگرى دارد كه از آن جنبه وجودش قياسى نيست و به