از يك سوى از واقعيت خارج حكايت مىكند ( يعنى نسبت به خارج بى اثر است ) و از يك سوى خودش در ذهن يك واقعيت مستقلى دارد كه مىتوان خودش را محكىّ عنه قرار داد 1 .
و از اين جهت ذهن به آسانى مىتواند از اين پديده كه فعل خودش مىباشد مفهوم گيرى نموده و او را چنان كه گفته شد با يك صورت ادراكى حكايت نمايد ؛ و با اين حال نمىتوان او را در صف ساير مهيات قرار داد زيرا آنچه براى او واقعيت به شمار مىرود ( حكم - فعل ذهنى ) ذهنى است نه خارجى داراى آثار خارجيه .
شرح
( 1 ) . ما سابقاً نظريههاى مربوط به ماهيت قضيهء موجبه را بيان كرديم . در مورد قضاياى موجبه هر كدام از آن نظريهها را انتخاب كنيم و هر كدام را مردود بشناسيم يك مطلب قطعى و مسلّم است و آن اينكه هنگامى كه محمولى را براى موضوعى اثبات مىكنيم ( زيد ايستاده است ) علاوه بر تصور موضوع ( زيد ) و تصور محمول ( ايستاده ) يك عمل خاص ديگرى در ذهن انجام مىگيرد . ما نام آن عمل را « حكم » يا « اقرار و اذعان » گذاشتهايم . تنها نظريهء سوم بود كه قضيهء موجبه را فقط مشتمل بر دو جزء مىدانست و وجود حكم را انكار مىكرد ، ولى آن نظريه بسيار ضعيف و غير قابل اعتناست .
متأخرين از روانشناسان جديد دليلهاى بسيارى بر بطلان آن نظريه اقامه كردهاند و اثبات كردهاند كه ذهن علاوه بر تصور موضوع و محمول يك نوع فعاليت از خود نشان مىدهد و آن فعاليت همان است كه نامش را « حكم » يا « اقرار و اذعان » گذاشتهاند .
اساساً « تداعى معانى » غير از « حكم » است و علل و مبادى آن نيز غير از علل و مبادى حكم است . بسيار اتفاق مىافتد كه به علت مشابهت يا تضاد يا مجاورت ، ما بين دو معنا تداعى هست ولى حكم نيست و يا آنكه حكم بر خلاف مقتضاى تداعى است ؛ مثلًا ممكن است كه در ذهن ما بين تصور « حاتم » و تصور « بخشندگى » تداعى و تلازم وجود داشته باشد ولى در عين حال ما حكم نكنيم كه حاتم بخشنده بوده و يا آنكه حكم بكنيم كه بخشنده نبوده و يا اصلًا چنين شخصى در عالم وجود نداشته . و گاهى حكم هست و تداعى نيست ، مثل تمام احكامى كه دانشمندان در مورد مسائل نظرى و علمى به راهنمايى برهان يا تجربه مىنمايند . پس اين مطلب ، قطعى و مسلّم است كه هنگامى كه محمولى را براى موضوعى اثبات مىكنيم ( زيد ايستاده است ) علاوه بر تصور موضوع و تصور محمول يك عمل خاص ديگرى ذهن انجام مىدهد .