از اين بيان روشن مىشود كه در مرتبهء حس ( پيدايش اثر طبيعى در حاسه ) خطايى نيست زيرا اين مرتبه واجد شرايط گفته شده نيست .
عضو حساس موجود زنده در اثر تماس و برخورد ويژهاى كه با جسم خارج از خود پيدا مىكند از وى متأثر شده و چيزى از واقعيت خواص جسم وارد عضو
شرح
در هيچ و خطا مىدانند و چنان كه در ابتداى مقاله تذكر داده شد وقوع خطا را در بعضى از موارد مسلّم ( نظير مثالهايى كه در متن مقاله ذكر شده ) دليل بر بىحقيقت بودن ادراكات در ساير موارد مىگيرند و بعبارة اخرى حصول علم حقيقى ( مطابق با واقع ) را منكرند .
اما فلاسفه پارهاى از ادراكات را به عنوان « حقايق مسلّمه » ( بديهيات ) مىپذيرند و مىگويند با به كار بردن فكر به طرز صحيح ، مىتوان علم حقيقى ( مطابق با واقع ) كسب نمود و از خطا ( فى الجمله ) دورى جست و وقوع خطا فى الجمله دليل بر خطا بودن جميع معلومات نيست .
ولى ماترياليسم ديالكتيك اخيرا نغمهء جديدى ساز كرده است و مدعى است اساساً بين صحيح و غلط ، و حقيقت و خطا اختلافى نيست ، مىتوان اينها را با يكديگر مجتمع و متحد نمود ؛ ممكن است يك چيز در عين اينكه صحيح است غلط و در عين اينكه حقيقت است خطا و در عين اينكه راست است دروغ بوده باشد .
بطلان اين ادعا از بطلان ادعاى سوفسطائيان اگر واضحتر نباشد مخفىتر نيست ، زيرا اين ادعا مستقيماً مبتنى بر انكار « اصل عدم تناقض » است و اين اصل ( به مفهوم فلسفى آن ) بديهىترين بديهيات است و حتى از « وجود دنياى خارج » كه ايده آليستها منكرند بديهىتر است . ما بعد در جاى خود جميع شبهات كودكانهء ماديين را در مورد اين اصل متعرض خواهيم شد . بر همه كس حتى بر يك طفل دبستانى روشن است كه يك حكم ، يك قضيه ، يك جمله يا راست است يا دروغ ، يا صحيح است يا غلط ؛ شقّ ثالث ندارد . حتى آنكه خود طرفداران اين مسلك در عين اينكه براى يك چيز مدعى مىشوند هم صحيح است و هم غلط ، گاهى مجبور مىشوند از مطلب خارج شده و فرضيهها را عنوان كرده ، پاى يك جزء صحيح و يك جزء ديگر غلط را به ميان بكشند .
در اينجا ابتدا كلمات ماديين را در اين زمينه كه براى خوانندهء محترم خالى از