پايان جهان
در مقالهء 10 روشن ساختيم كه : جهان طبيعت يك واحد حركت مىباشد كه بعينه متحرك نيز هست ، و همچنين اثبات كرديم كه حركت بىمقصد تصور ندارد .
و از اين دو نظريه نتيجه گرفته مىشود كه :
عالم ماده مقصدى دارد كه به سوى او متوجه است و چون هدفى است كه مجموع جهان با همهء اجزاء و شرايط و علل داخلى خود به سوى او رهسپار مىباشد ديگر هيچ مانعى در راه انجام گرفتن آن معنى ندارد . ناچار ضرورىّ التحقق و حتمىّ الوقوع خواهد بود 1 .
شرح
( 1 ) . اشارهاى اجمالى به مسألهء فوق العاده مهم معاد است . در باب معاد مسائل زيادى هست كه بايد بحث شود و در خور يك كتاب است . اولين بحث علمى دربارهء معاد اين است كه آيا معاد حقيقتى است موافق با قوانين خلقت و آفرينش و يا يك قانون استثنائى است و با هيچ قانونى از قوانين خلقت وفق نمىدهد ؟ و بر فرض اول آيا معاد از لوازم تجرد روح است و يا ربطى به تجرد روح ندارد ؟ و بر فرض دوم آيا قبول معاد بر اساس تعبد محض است و يا قانون عقل ( عقل عملى كه مورد استناد متكلمين است يعنى مسائل مربوط به حسن و قبح ) آن را ايجاب مىكند ؟