يك ماشين ، هر اندازه دقيق ساخته شده باشد ، قادر به ابتكار و اختراع و پيدا كردن راههاى نو و قادر به منطبق ساختن خود با محيط جديد و قادر به ايجاد اعضاى جديد و تكميل آنها نيست ، ولى در اشياء و بالخصوص در نباتات و حيوانات چنين چيزى هم مشاهده مىشود . اين خود نشانهء ديگرى است بر اينكه قوّهء مرموز و نيروى شاعرى اشياء را با شكل مرموزى هدايت و رهبرى مىكند . مسألهء هدايت و راه يا بى اشياء ، داستان مفصّلى دارد كه اينجا مجال شرح و بسط آن نيست .
قرآن كريم به اين اصل در آيات مختلفى اشاره مىكند ، از جمله آنجا كه مىفرمايد :
« الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى »
« 1 » ، و همچنين آنجا كه از زبان حضرت موسى ( عليه السلام ) خطاب به فرعون نقل مىكند :
الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى
« 2 » .
3 . راه فلسفه
تا اينجا گفته شد كه از ميان راههاى مختلف خدا شناسى در راه اوّل ذهن انسان مستقيماً و بلا واسطه ، بدون آنكه شىء يا اصلى را پايه قرار دهد ، وجود خداوند را ادراك مىكند . اين ادراك از نوع ادراكات حسى است ( يك حسّ مرموز باطنى ) كه به نحو شهودى حاصل مىشود ؛ راه دوم راه شناسايى مع الواسطه است كه در آن ، آثار و مخلوقات كه قرآن كريم آنها را « آيات » مىنامد واسطهء اثبات قرار مىگيرند .
راه سوم كه راه عقلى و فلسفى محض است راهى است كه از مطالعهء وجود و موجود به طور كلّى ، طى مىشود . در اينجا نيز مانند راه دوم نوعى استدلال در كار است و قهراً وجود خداوند مع الواسطه اثبات مىشود اما آنچه كه واسطه قرار مىگيرد آيات و نشانهها نيستند بلكه يك سلسله اصول عقلى ( بديهى يا نظرى ) هستند . « 3 »
هامش
( 1 ) . اعلى / 3 : آن ( خدايى ) كه ( هر موجود را ) اندازه گيرى معيّن فرموده سپس هدايت نمود .
( 2 ) . طه / 50 : آن ( خدايى ) كه خلقت خاصّ هر موجودى را به دو بخشيد سپس او را ( بر آن اساس ) هدايت نمود .
( 3 ) . برخى ادّعا مىكنند كه هيچ اصل بديهى عقلى وجود ندارد و هر مطلبى كه ما قبول مىكنيم يا بايد مستقيما محسوس و مشهود باشد و يا بايد با دليل اثبات شده باشد امّا مطلبى كه نه محسوس است و نه دليل دارد ، يعنى آنچه كه « بديهى عقلى » ناميده مىشود ، قابل قبول نيست .