زمين علوم را به شكلهاى ديگرى تقسيم كردهاند كه در كتابهاى روش شناسى علوم ( متدولوژى ) مسطور است . مجموعا مىتوان گفت كه براى علوم هنوز تقسيمى كه مقبوليّت عمومى يافته باشد و از هر جهت بىنقص باشد صورت نگرفته است .
هر يك از رشتههاى نظرى و عملى ، بر طبق تقسيم ارسطويى ممكن است خود به علوم و فنون مستقلّى تقسيم شود همچنانكه رياضى و طبيعى هر كدام به علوم متعدّدى تقسيم مىشوند و رشتههاى گوناگونى دارند ؛ ولى « علم اعلى » كه بعد از ارسطو « علم الهى » ناميده شده است با اين كه مشتمل بر دو قسمت متمايز است از نظر حكماى اسلامى علم و فنّ واحدى به حساب مىآيد .
اين علم را از آن جهت « علم اعلى » خواندند كه اوّلا از همهء علوم كلّىتر است ، و ثانيا چنان كه در محلّ خود ثابت شده است علوم ديگر به آن نيازمندند و او از آنها بىنياز است ، و ثالثا معانى و مفاهيم مورد استفادهء اين علم ، معانى و مفاهيمى مادّى نيستند ؛ يعنى مصاديق آنها انحصارى به مادّيّات ندارد و بعلاوه مستقيما از ماديات گرفته نشده است ، و به عبارت ديگر اين معانى تصويرات مستقيم اشياء مادّى نمىباشند و به اصطلاح معقول ثانوىاند نه معقول اوّلى ، و همهء اينها در « امور عامّه » بيان شده است ؛ رابعا در اين علم است كه مبادى و اسباب و علل اوّليّهء وجود جستجو و اثبات مىشود ؛ بحث واجب الوجود ، عقول قاهره ، مادّة المواد ، بلكه حتى حركت ( البتّه حركت جوهرى ) آنها و زمان در شأن اين علم است . عليهذا موجوداتى كه در اين علم وجود آنها اثبات مىشود اعلى و اشرف و اقدماند از موجوداتى كه در علوم ديگر به شكل ديگر اثبات مىشوند .
اين علم ، « ما بعد الطبيعه » نيز ناميده مىشود . كلمهء « ما بعد الطبيعه » در زبان عربى ترجمهء مستقيم كلمهء « متافيزيك » است كه لغتى است يونانى . بنا بر مشهور نام و اصطلاح متافيزيك بعد از ارسطو به وسيلهء شاگردان و شارحان كلام وى روى اين علم گذاشته شد .
از مجموع آنچه تاكنون گفتيم معلوم شد كه از نظر قدما حكمت - يعنى حقايق و علومى كه قابل دريافت با نيروى عقل است - در وهلهء اوّل منقسم مىشود به حكمت نظرى و حكمت عملى ؛ حكمت نظرى به نوبهء خود منقسم مىشود به « حكمت الهى » يا « حكمت عليا » ، و « حكمت رياضى » يا « حكمت وسطى » ، و « حكمت طبيعى » يا « حكمت سفلى » . حكمت الهى « علم اعلى » ، « علم كلّى » ، « فلسفهء ما بعد الطبيعه » و
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 469
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٦٩