و اصل ديگرى مبنى بر اينكه طبيعت مساوى است با تحرّك ، برهانى را از طرف ارسطو و ارسطوئيّين به وجود آورده است كه نتيجهاش اثبات « محرّك اوّل » است . فعلا متن آنچه ارسطو يا پيروان يونانى و يا اسكندرانى وى در تقرير اين برهان گفتهاند در دست ما نيست . ما مطلب را از ديد فلاسفهء اسلامى تقرير نموده و ضمنا به تقرير ديگرى براى همين مطلب بدون آنكه به طور جزم به كسى نسبت بدهيم نيز اشاره مىكنيم و آنگاه بين نظر قديم و جديد مقايسه به عمل مىآوريم .
مطابق تقرير حكماى اسلامى حركت احتياج دارد به قوّه و نيرويى كه آن حركت را به وجود آورده و هرگز علّت حركت از خود حركت جدا نيست ؛ يعنى چنين نيست كه حركت تنها در آغاز كار و در حدوث خود محتاج به علّت باشد بلكه در بقاى خود نيز ( هر چند حركت عين حدوث تدريجى است ) محتاج به علّت است ؛ و از همين جا نظر ديگرى پديد آمده است مبنى بر اينكه علّت متغيّر ، متغيّر است ؛ يعنى علّت حركت بايد مانند خود حركت داراى تغيّر بوده باشد و هرگز ممكن نيست كه يك امر ثابت و ساكن ، علّت يك امر متغيّر و متدرّج واقع شود « 1 » . به هر حال اصل اوّل براى اثبات محرّك اول اين است كه : حركت احتياج به محرّك دارد .
اصل دوم اين است كه آن قوّهء محرّكه يا خود متحرّك است و يا ثابت ؛ اگر ثابت است يعنى خالى از حركت است پس جسم نيست ، زيرا هر جسمى متحرّك است و يا لا اقل قابل تحرّك است ، و محرّك غير جسمانى همان است كه ارسطو از آن به « محرّك اوّل » تعبير كرده است ؛ و اگر آن محرّك ، متحرّك است پس به حكم اينكه هر متحرّكى به قوّهء محرّكهاى احتياج دارد وجود يك محرّك ديگر براى اين محرّك ضرورت دارد .
اكنون نقل كلام مىكنيم به اين محرّك ؛ اگر ثابت است پس غير جسمانى است و ثبت المطلوب و اگر آن هم متحرّك است پس او نيز به محرّكى ديگر احتياج دارد و بالاخره اگر منتهى نشود به محرّكى ثابت ، مستلزم تسلسل علل غير متناهيّه است و تسلسل علل غير متناهيّه - چنان كه در فلسفه ثابت شده است - محال است . پس محال است كه سلسلهء علل منتهى نشود به محرّكى ثابت يعنى غير جسمانى . پس سلسلهء
هامش
( 1 ) . اين نظر منتهى شده است به بحثى عالى در باب « ربط حادث به قديم » و « ربط متغيّر به حادث » كه از عميقترين و عالىترين مباحث فلسفهء الهى است ، و اين نظر يكى از اصولى است كه صدرالمتألّهين آن را پايهء اثبات حركت جوهريّه قرار داده است .