امّا بنا بر تقرير دوم قوّهء محرّكه از وجود جسم متحرّك خارج است . چيزى كه سبب مىشود بگوييم ارسطو تقرير دوم را نمىخواسته است بگويد اين است كه ارسطو معتقد بوده است كه قوّهء محرّكه همواره همراه حركت است و از وى جدا ناشدنى است و حركت آنگاه به نهايت مىرسد كه از طرف قوّهء محرّكه اقتضائى نباشد و يا مانعى پيش بيايد . بنابراين كسى كه چنين نظرى داشته باشد چگونه ممكن است كه قوّهء محرّكه را عوامل و ضربههاى خارجى فرض كند ، زيرا لازم مىآيد ارسطو را منكر اين امر بديهى و محسوس بدانيم كه اگر سنگى را با دست به هوا پرتاب كنيم پرتاب مىشود و يا تيرى را كه به كمان مىگذارند از كمان پرتاب مىگردد و امثال اينها .
مجموعاً از آنچه گفته شد معلوم گرديد كه در مورد مسألهء « احتياج حركت به قوّهء محرّكه » سه فرضيّه در كار است :
1 و 2 . فرضيّهء قدما كه به نام ارسطو معروف شده است و آن اينكه حركت حالتى است عارض بر جسم و جسم پذيرنده و قابل آن است و به حكم برهان فلسفى بر امتناع اتّحاد فاعل و قابل ، مادّه همواره در حركت خود به قوّهاى احتياج دارد كه آن حركت را پيوسته به جسم بدهد . اين فرضيّه چنان كه قبلًا گفته شد به دو نحو قابل تفسير است ، پس اين فرضيّه در حقيقت دو فرضيّه است و ما هر دو را قبلًا ذكر كرديم .
3 . فرضيّهء سوم اين است كه مادّه در خود حركت به قوّه احتياج ندارد ، تنها در تغيير حركت است كه به قوّه احتياج دارد . بنابراين هر حركتى به هر دليل در هر حالت كه در جسم پديد آمد جسم آن حركت را جبرا در خود حفظ مىكند و مادامى كه قوّهاى ديگر تغييرى ديگر در وضع آن جسم ايجاد نكند آن حالت قهراً و جبرا باقى خواهد ماند . اين فرضيّه با آزمايشهاى علمى تأييد شده و در حال حاضر مورد قبول دانشمندان علوم طبيعى است .
چون اين فرضيّه و دو فرضيّهء بالا هر كدام با سبك خاص تقرير شده است هيچكدام مستقيما دليل ديگرى را رد نمىكند ، درست مانند دو نفر هستند كه هر كدام با زبانى كه ديگرى آن را نمىفهمد در صدد اثبات مدّعاى خود بوده باشد كه قهراً هيچگاه بين آنها تفاهم پيدا نخواهد شد ، تنها از نظر كسى كه با هر دو زبان آشنا باشد اين امكان وجود دارد كه ببيند آيا اين دو نفر كه يكى نافى و ديگرى مثبت است امر واحدى را نفى و اثبات مىكنند يا نه .
اگر فرضيّهء اوّل را اين طور تقرير كنيم كه مادّه در حركت خود محتاج است به
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 446
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٤٦