حاصل باشد ، لازم مىآيد كه عاقليّت هم حاصل باشد ، زيرا متضايفين محال است كه از يكديگر انفكاك پذير باشند « 1 » .
اكنون آيا ممكن است كه ما دو واقعيّت داشته باشيم مباين از يكديگر ولو به نحو بينونت وصفى كه هر كدام مصداق يكى از متضايفين باشد ؟ ! اگر معقوليّت عين واقعيّت يك شىء ، و عاقليّت عين وجود شىء ديگر شد لازم مىآيد كه هر كدام مصداق جداگانهاى داشته باشند و داراى دو منشأ انتزاع باشند و حال آنكه متضايفين از يك منشأ انتزاع مىشوند و موقع اضافه و نسبت بين شيئين يكى است و بلكه يك نسبت بيشتر نيست كه تكرّر مىيابد ؛ حقيقت ابوّت و بنوّت دو اضافه نيست بلكه يك اضافه است كه مكرّر شده است .
ايرادى كه مىتوان بر بيان آخوند گرفت اين است كه ايشان همين قدر اثبات كردهاند كه معقول بالفعل معقول بما هو معقول است يعنى واسطه در عروض نداشته و در عروض معقوليّت براى او هيچ غيرى وساطت ندارد « 2 » ، و سپس نتيجه مىگيرند « فهو مع قطع النظر عن جميع الاغيار معقول » « 3 » . در اينجا بايد گفت كه نتيجهء مقدمهء فوق اين است كه « هو مع قطع النظر عن كلّ واسطة فى العروض معقول » « 4 » و اين مطلب ثابت نمىشود كه « هو مع قطع النظر عن جميع الاغيار و عن جميع الوسائط حتى الوسائط فى الثبوت معقول » « 5 » . بنابر اين كسى مىتواند بگويد كه هر چند در معقوليت معقول چيزى ديگر به عنوان « واسطه در عروض » دخالت ندارد ولى چه مانعى دارد كه چيز ديگرى به عنوان « واسطه در ثبوت » دخالت داشته باشد . پس نمىتوان گفت كه
هامش
( 1 ) . مىتوان گفت قاعدهء كلّى در متضايفين اين است كه هرگاه يكى از متضايفين عين واقعيتى شد يعنى از حاقّ ذات واقعيتى انتزاع شد نه به اعتبار ضمّ ضميمهاى از واسطه در عروض يا واسطه در ثبوت ، آن متضايف ديگر هم بايد عين همان واقعيت و از حاقّ ذات همان واقعيت انتزاع بشود و الّا انفكاك يكى از متضايفين از ديگرى لازم مىآيد .
( 2 ) . از چند مقدّمهء مذكور مىتوان گفت كه نياز چندانى به مقدّمهء دوم نداريم ؛ همين قدر كه ثابت كنيم معقول بالفعل ، معقول بما هو هو است يعنى در عروض معقوليت براى معقول موجود ديگرى غير از خودش واسطه نيست ، براى برهان كافى است .
( 3 ) . [ پس معقول با قطع نظر از جميع اغيار معقول است . ]
( 4 ) . [ معقول با قطع نظر از هر واسطه در عروض ، معقول است . ]
( 5 ) . [ معقول با قطع نظر از جميع اغيار و جميع وسائط حتى وسائط در ثبوت معقول است . ]