عين « عاقل » بوده باشد كه ما در صدد اثبات آن هستيم ) .
3 . همانطور كه معقوليّت معقول و وجود معقول از براى عاقل مانند وجود سواد براى جسم نيست كه ماهيّتى داشته باشد و به حسب آن ماهيّت ، اضافه به جسم نداشته باشد و اضافه از نحوهء وجود پيدا شده باشد ، و به عبارت ديگر معقوليّت مانند سواد نيست كه ذاته و ماهيته السواد و ينتزع من وجوده الاضافة ، بل ذاته عين المعقولية و هو عين الاضافة الى العاقل « 1 » ؛ همين طور هم مثل اسوديّت جسم نيست كه ذات و ماهيّتش « 2 » جسميّت است و يك عرض خارجى به نام « سواد » دارد و داراى دو مرتبه از واقعيّت است : در يك مرتبه از واقعيّت ، جسم است و داراى ماهيتى و داراى وجودى است ؛ و در مرتبهء ديگر از واقعيّت ، سواد است كه ماهيتى دارد و وجودى . به عبارت ديگر چون معقول بالفعل ماهيته عين المعقولية فماهيته عين الاضافة الى العاقل ، و نيز چون معقول بما هو معقول است نه ذات عرض له المعقولية ، فلا مرتبة لوجوده بحسب هذه المرتبة لا يكون معقولا بل يكون شىء اخر من الاشياء ؛ و به عبارت ديگر معقول بالفعل ذات هى عين المعقولية و هو معقول بما هو معقول فليس ماهيته له بحسب وجوده المعقولية و ايضا ليس ماهيته له بحسب صفته و عرضه القائم به المعقولية .
پس در مقدمهء دوم نظر به اين است كه معقوليّت ، تنها از نحوهء وجود معقول انتزاع نمىشود كه ماهيّتش چيز ديگر باشد و قهراً نسبت بين عاقل و معقول هم مانند نسبت موضوع و عرض باشد ؛ و در مقدّمهء سوم نظر به اين است كه معقوليّت چيزى ، امرى نيست كه ضميمهء آن چيز شده باشد . پس در مقدّمهء دوم نظر به اضافهء معقول به عاقل است كه عاقل زائد بر ذات معقول نيست ، و در مقدّمهء سوم نظر به اين است كه در واقع و خارج ، معقول منحل به دو مرتبه از وجود و واقعيّت نمىشود . حالا ببينيم آيا يكى از اين دو مقدّمه مغنى از ديگرى هست يا نيست ؟
شك نيست كه مقدّمهء دوم مغنى از مقدّمهء سوم نيست ، زيرا مانعى ندارد كه بگوييم ماهيّت معقوليّت ، ماهيّت اضافه به عاقل است ولى معقول بالفعل در مرتبهء واقعيت و وجود منحلّ مىشود به دو واقعيت ؛ يعنى به ماهيّت متحقّقهاى كه به حسب آن واقعيّت ،
هامش
( 1 ) . [ يعنى معقوليت مانند سواد نيست كه ذات و ماهيتش سياهى است و از وجود او اضافه انتزاع مىشود بلكه ذاتش عين معقوليت و عين اضافه به عاقل است . ]
( 2 ) . [ يعنى ذات و ماهيت جسم . ]