خطى كه كمّيت متّصل يك بُعدى نيست ، يا كميت نيست يا متصل نيست يا يك بُعدى نيست . اما از آن طرف مىبينيم وجود از ماهيات امكان سلب دارد ، مثلًا گفته مىشود : « خط معدوم است » ، « انسان معدوم است » و غيره ؛ و اين است معنى مصراع بالا :
« لِصِحَّةِ السَّلِب عَلَى الكُونِ فَقَط » .
2 . اگر وجود عين ماهيت يا جزء ماهيت مىبود اثبات وجود براى هيچ ماهيتى نيازمند به دليل نبود ، تصور هر ماهيتى كافى بود براى اثبات وجود آن ماهيّت ، و حال آنكه چنين نيست ، وجود ماهيّت بديهى نيست ، نيازمند به اقامهء برهان است .
توضيح اينكه در منطق يادآورى شده است كه ذاتى يك شىء همانطور كه از آن شىء قابل انفكاك نيست بديهىّ الثبوت نيز هست ، يعنى پس از آنكه يك شىء شناخته شد ، حمل ذاتيّات آن شىء بر او بديهى است ، نيازمند به دليل نيست ؛ و حال آنكه هيچ ماهيتى نيست كه وجود داشتن آن بديهى باشد « 1 » .
وَ لِإِنفِكاكٍ مِنهُ فِى التَّعَقُّلِ * وَ لِإِتِّحادِ الكُلِّ وَ التَّسَلسُلِ
و به دليل انفكاك وجود از ماهيت در تعقل
و به دليل لزوم يكى شدن همهء ماهيات و لزوم تسلسل
شرح : در اين بيت نيز دو برهان بر مدعا آورده شده است :
1 . اگر وجود عين ماهيت يا جزء ماهيت مىبود تصور وجود از تصور ماهيت منفك نمىشد ، هرگاه ماهيت را تصور مىكرديم وجود نيز تصور شده بود ، و حال آنكه ما
هامش
( 1 ) . اينجا ممكن است اين شبهه پيش آيد كه فقط ماهيتهاى معقوله نيازمند به اثبات وجود مىباشند ، از قبيل عقل ، هيولاى اولى ، زمان و غيره ؛ اما ماهيات محسوسه از قبيل انسان و درخت و سفيدى و غيره بديهىّ الوجودند .
جواب اين است : اولًا براى اثبات مدعا كافى است كه بعضى ماهيات بديهىّ الوجود نباشند ؛ زيرا اگر وجود عين ماهيات يا جزء ماهيات بود همهء ماهيات بلا استثنا بديهىّ الوجود بودند . ثانياً فرق است بين بديهىّ الوجود و بين به اصطلاح محسوس الوجود . ماهيت آنگاه بديهىّ الوجود است كه از نظر عقل ، نفسِ تصور آن ماهيت كافى باشد براى تصديق به وجود آن ماهيت ، و بدون شك ماهيات محسوسه چنين نيستند ؛ در ماهيات محسوسه آنچه صورت حسى را تشكيل مىدهد ماهيت است ، مفهوم وجود مفهوم حسى نيست . همانطور كه محققين حكما گفتهاند تصديق به وجود محسوس در خارج به كمك يك برهان خفى صورت مىگيرد . پس حتى وجود ماهيات محسوسه نيز به كمك برهان اثبات مىشود . اين مطلب نيازمند به شرح و تفسير بيشترى است كه اينجا گنجايش آن را ندارد .