« روح » در قرآن
از جاهايى كه ديدهام نسبتا مفصلتر بحث كردهاند تفسير الميزان است در ذيل آيهء كريمهء :
« وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي »
( 1 ) . من فعلا با استفاده از همين تفسير الميزان بحث مىكنم و خود اين تفسير هم در اينجا ادعا ندارد كه يك بحث مستوفايى كرده است و من به طور خصوصى هم كه با مؤلف محترم اين كتاب صحبت كردم گفتند اين بحث هنوز يك بحث كامل قرآنى نيست و ما مىخواهيم در آيهء سورهء قدر :
« تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ »
و يا آيهء سورهء عمّ :
« يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ »
يك بحث قرآنى بهترى بكنيم .
در قرآن در بعضى از آيات ، از روح به عنوان يك امر و حقيقتى در عرض ملائكه نام برده مىشود ولى معلوم مىشود كه به هر حال از سنخ اين موجوداتى كه ما مىبينيم و حس مىكنيم ( مثلا از سنگى ، از درختى ، از كوهى ، از دريايى ، از ستارهاى ، از يك چنين چيزى ) نيست ، يك چيزى است از نوع امورى كه ما حس و لمس نمىكنيم . در سورهء عمّ مىفرمايد :
« يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا »
( 2 ) آن روزى كه روح و ملائكه در يك صف بايستند . ظاهر تعبير اين است كه روح از نوع ملائكه هم نيست ، چون آن را در عرض ملائكه [ قرار مىدهد ] ، جبرئيل يكى از ملائكه است ، ميكائيل يكى از ملائكه است ، و اين تناسب ندارد كه يكى از ملائكه را در عرض عموم ملائكه ذكر كند : « روح و ملائكه در يك صف مىايستند » . يا در آيهء ديگرى مىفرمايد :
« تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ »
( 3 ) در شب قدر ملائكه و روح نازل مىشوند . باز ملائكه در عرض روح و روح در عرض ملائكه قرار مىگيرند . در يك آيهء ديگر مىفرمايد :
« يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ »
( 4 ) ملائكه را به روح فرود مىآورد . اينكه باء
« بِالرُّوحِ »
آيا باء استعانت و استمداد است و در واقع اين طور است كه ملائكه با استمداد روح فرود مىآيند ، يا باء ملابست و مصاحبت است يعنى ملائكه با روح [ فرود مىآيند ] ، در
هامش
( 1 ) . اسراء / 85 .
( 2 ) . نبأ / 38 .
( 3 ) . قدر / 4 .
( 4 ) . نحل / 2 .