استاد : اما سؤال اول كه فرموديد ، تصور از مسألهء روح بود . مسألهء روح را ما جداگانه بحث مىكنيم . اولا اين را عرض كنيم كه ما اتفاقا - بر عكس تعبير شما - مسألهء روح را پايه براى قيامت قرار نداديم و هيچ وقت در تعبيرات ما اين نبود كه براى اينكه قيامت را توجيه كرده باشيم بايد قائل به روح شويم ، زيرا آن مرحلهاى كه قرآن از قيامت مىگويد ، مىگويد همين مردهها زنده مىشوند . حرف ما اين است كه قرآن يك مرحلهء قبل از قيامتى ، يك مرحلهء بعد از مردن ، از مردن تا قيامتى قائل است كه در اين مرحله حياتى براى انسانها ( چه انسانهاى سعادتمند و چه انسانهاى شقى ) قائل است . با اينكه خود قرآن هيچ نمىخواهد بگويد اين مردههايى كه بعدها مىخواهند زنده شوند [ يعنى ] اين جسمها زنده هستند ( مىگويد اين جسمها در قيامت زنده مىشوند ) و با اينكه اين جسمها فعلا مرده هستند و به صورت ذرات پراكندهء چنين و چنان در مىآيند ، در عين حال [ مىگويد ] در فاصلهء مردن تا قيامت ، افراد زنده هستند .
از مجموع تعبيرات زيادى كه در قرآن بود گفتيم اين نه از باب مقدمهء قيامت [ است ، بلكه ] اين خودش مىرساند كه قرآن براى انسان واقعيتى قائل است كه مىگويد ما آن واقعيت را در مردن مىگيريم :
« اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها »
( 1 ) ،
« يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ »
( 2 ) و آيات ديگرى كه نمىخواهم تكرار كنم . پس آن مقدمه براى اين مطلب نبود . گفتيم به هيچ علم و فن و فلسفهاى هم كار نداريم ، ما واقعا مىخواهيم ببينيم نظر قرآن چيست ؟
آياتى كه قرآن راجع به روح دارد تنها آيهء :
« قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي »
( 3 ) نيست - كه آن را هم بحث مىكنيم - كه بگوييد آن مربوط به روح انسان نيست . قرآن آيات ديگرى دارد كه اينها جز با همان فرض روح امكان ندارد ، تصوير ندارد ، يعنى در قرآن تصريح است .
بعد خواستيد بگوييد كه اگر روزى علم آمد خلاف آن را ثابت كرد ما چه بگوييم ؟ اولا ما اگر چيزى را از قرآن استنباط مىكنيم ، بعد ، از ترس اينكه مبادا روزى علم خلافش را بگويد نمىتوانيم بگوييم امروز استنباط نمىكنيم . حد اكثر اين است كه قرآن ما اين طور گفته ، علم هم خلاف آن را گفته است . شما بايد به ما ايراد بگيريد كه آيا از قرآن چنين چيزى استنباط مىشود يا نمىشود ؟ از ترس اينكه مبادا روزى علم
هامش
( 1 ) . زمر / 42 .
( 2 ) . سجده / 11 .
( 3 ) . اسراء / 85 .