در قرآن - قبلا هم عرض كرديم - صحبت از جنّات ( بهشتها ) است ، نه يك بهشت . مىفرمايد مردم بر دو قسم هستند : شقى و سعيد . اهل شقاوت خالدند مادامىكه آسمان و زمين هست ، و همچنين اهل سعادت هم خالدند . كلمهء خلود معنايش « هميشگى » نيست . يك وقت ما از كلمهء خلود ابديت را مىفهميم . كلمهء خلود در اصطلاحى كه الآن ما داريم معنايش ابديت است ، ابديت كه هيچ انتهايى نداشته باشد ( لانهايى ) ولى اصل لغت خلود ، ابديت به آن معنا يعنى خصوص آن دوامى كه هيچ آخر نداشته باشد نيست ، بلكه [ خالدند ] يعنى باقى مىمانند و لهذا اگر يك قيدى در آخرش بخورد تناقض نيست . در قرآن آمده :
« خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ »
هميشه هستند تا آسمانها و زمين هست . اين « هميشگى » تناقض نيست كه بگوييم اگر هميشگى است يعنى ابديت است ، ديگر « تا » در آن معنى ندارد ، يعنى هستند و هستند تا آسمانها و زمين هست .
امير المؤمنين از اين آيات چنين استنباط كردهاند كه اين جنّت و نارى كه قرآن ذكر مىكند
« ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ »
هستند ، قبل از قيامت است ، چون اصلا در ابتداى قيامت آسمانها و زمين همه از بين مىرود و منهدم مىشود : « فَاذا كانَتِ الْقِيامَةُ بُدِّلَتِ السَّماواتُ وَ الْارْضُ » شروع قيامت با تبديل شدن آسمانها و زمين است . بعد فرمود : و مثل اين است :
« وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ »
( 1 ) كه در جلسهء پيش اين آيه را ذكر كرديم . بعد فرمود : « و هو الثّواب و العقاب بين الدّنيا و الآخرة و مثله قوله : النّار . . . » .
آيهاى است در سورهء مؤمن كه مىفرمايد :
« وَ حاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ ، النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا »
و رسيد و احاطه كرد به آل فرعون ( 2 ) آتش كه هر صبحگاهان و هر شامگاهان بر آنها عرضه مىشود . در روايات هم خيلى زياد آمده است كه بر اهل برزخ آتش عرضه مىشود ، آن عذابى كه از آتش مىكشند از عرضه شدن آتش است ، مثل اينكه از نزديك آن را احساس كنند . بعد قرآن مىفرمايد :
« وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ »
( 3 ) و در روزى كه ساعت بپامىشود آنها را وارد عذاب كنيد ، در سختترين عذابها . خود آيه هم ايما و اشاره - اگر نگوييم صراحتى - دارد كه آنها قبل از قيامت بر آتش عرضه و در خود قيامت وارد مىشوند در آتشى كه بدترين آتشها
هامش
( 1 ) . مؤمنون / 100 .
( 2 ) . مقصود اتباع فرعون است ، اتباعى كه آنچنان به او نزديك بودند كه حكم خاندانش را پيدا كرده بودند .
( 3 ) . مؤمن / 45 و 46 .