فضل خود به آنها عنايت كرده است ،
« وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ »
( 1 ) و دائما در صدد و جستجو و طلب بشارتند دربارهء دوستانشان كه هنوز به آنها ملحق نشدهاند ، يعنى آنها دوستانى دارند كه هنوز در اين دنيا زنده هستند و منتظرند كه كى اين بشارت به آنها برسد كه فلان دوست شما هم شهيد شد و به شما ملحق خواهد شد .
اين آيه اگر چه در مورد خصوص شهداست ولى به هر حال صراحتش در مطلب به نظر مىرسد انكارناپذير است كه قرآن مىخواهد بگويد شهدا بعد از مردن زنده هستند ، مستشعرند ، شادمانند ، مرزوقند و آگاهند ، حتى آگاهند از دنيايى كه از آن عبور كردهاند .
ممكن است كسى راجع به اين آيه بگويد شايد فقط شهدا اين جورند . البته معلوم است كه انسان نمىتواند احتمال بدهد كه از نظر قرآن مردم دو صنفاند ، غير شهدا هر كه هست همه نيست و نابود و معدوم مىشوند تا قيامت ، در سكوت مطلق فرو مىروند ، نه عذابى و نه نعمتى ، و فقط شهدا اين جور هستند . بعلاوه ، آيات ديگر در اين زمينه هست كه عرض مىكنم . اين هم دو آيه كه مخصوص به شهدا بود .
مكالمه ميان فرشتگان و مردگان
آيات ديگرى ما داريم كه در آن آيات مكالمهء فرشتگان را با متوفّاها بعد از مردن بيان مىكند كه فرشتگان سخنى مىگويند به آنها و آنها جواب مىدهند ، باز فرشتگان به آنها جواب مىدهند ، مكالمه ميانشان صورت مىگيرد ، مثل اين آيه كه مخصوصا راجع به يك تيپى از اشقياست كه مىفرمايد :
« إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها »
( 2 ) . اين آيه جزء آيات هجرت است . مىفرمايد گروهى از مردم كه فرشتگان آنها را تحويل مىگيرند از آنها مىپرسند
« فِيمَ كُنْتُمْ »
شما در دنيا در چه حالى بوديد ، در چه وضعى بوديد ؟ آنها كه دست خودشان را از همه چيز تهى مىبينند ، موضوعى را ( كه واقعا راست بوده ) به عنوان يك عذر ذكر مىكنند :
« قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ »
ما
هامش
( 1 ) . آل عمران / 169 و 170 .
( 2 ) . نساء / 97 .