ماهيت مرگ از نظر قرآن
بحث معاد را كه در جلسهء پيش شروع كرديم ، ضمنا بهانهاى شد براى من كه بيشتر روى آن مطالعه كنم و در جلسهاى كه در مسجد هدايت براى صحبت مىروم ، در آنجا هم مبحث معاد را طرح كردم ولى البته در يك سطح عمومىتر و مقرونتر به نصيحت و موعظه ، يعنى آميخته به بحثهاى موعظهاى .
همان طورى كه در جلسهء پيش صحبت شد ، ما به مسألهء معاد به تعبير قرآن بايد ايمان - و بالاتر ، ايقان - داشته باشيم و آن قدر مسألهء معاد مسألهء بغرنج و پيچيدهاى است كه بسيارى از افراد معتقدند در باب معاد جز تعبد و تسليم راهى نيست ، يعنى آنچنان اين مسأله براى بشر مجهول است - نه اينكه ممتنع است - كه ما جز از طريق تعبد و تسليم به گفتهء پيغمبر و وحى راهى براى قبولش نداريم . ولى بدون شك بشر براى درك مسألهء معاد تلاشهايى هم از طريق علم و عقل خودش كرده است .
ما در اينجا موظفيم اول - قبل از آنكه دنبال تلاشهاى علمى و عقلى و فلسفى برويم كه چگونه تلاش كردهاند و بدون هيچگونه جانبدارى از هيچ نظرى - گفتهء خود قرآن را در باب معاد طرح كنيم ولى همه جانبه طرح كنيم ، ببينيم كه اساسا قرآن معاد را چگونه طرح و بيان كرده است ، بعد برويم دنبال تلاشها ، چون تا آنجا كه من خودم مطالعه كردهام ، مىبينم تلاشهايى كه محدثين ( يعنى آنهايى كه ذوقشان ذوق محدثين و