او را قبول ندارد . دربارهء قيامت هم همينطور است .
آنچه كه من به عنوان مسلّمات عرض كردم ، مقصودم همين بود . شما گفتيد آنچه كه ما بايد معتقد باشيم چقدر است ؟ به عقيدهء من آن مقدارى كه بايد معتقد باشيم همانهايى است كه اول من گفتم از مسلّمات است . ما بايد معتقد باشيم حيات ديگرى غير از اين حيات هست . لزومى ندارد ما بفهميم اعادهء معدوم مىشود يا اعادهء معدوم نمىشود . ما بايد اين را بفهميم كه آن حيات جاودانى است ، پايان نمىپذيرد ، لزومى ندارد كه ما بفهميم چرا پايان نمىپذيرد ، چرا در اينجا مرگ حتمى است ( از ضروريات خلقت است ) و در آنجا نيست ؟ رابطهء آنجا با اينجا رابطهء مقدمه و نتيجه است ، هر چه در اينجا كشت كنيم ، آنجا برمىداريم ، دنياى پاداش و كيفر است . اما آيا آنجا اعادهء معدوم مىشود يا نه ؟ لزومى ندارد بفهميم . حتى به عقيدهء من اينكه عود ارواح به اجساد مىشود يا نه ؟ لزومى ندارد بفهميم . آيا تمام خصوصياتش با خصوصيات اين عالم طبيعت هيچ فرق نمىكند ؟ گل ما را از نو مىآيند مىسازند ؟
يعنى معاد همانى است كه خيام تصور كرده كه يك كوزهاى را مىسازند و خراب مىكنند و دو مرتبه آن را مىسازند ؟ لزومى ندارد ما اين را بفهميم و روى آن دقت كنيم كه آيا به اين شكل است يا به شكل ديگرى . ولى آن مقدارش براى ما قطعى است . از قرآن هم اين خصوصيات معاد خيلى قطعى فهميده مىشود ، منتها راجع به كيفيتش ما يك جا مىبينيم طورى مىگويد كه آدم فكر مىكند آن دنيا شروع مجددى از همين دنيا و تكرار همين دنياست ، همين دنيا دو مرتبه تكرار مىشود اما نه از راه تولد ، بلكه از اين راه كه ذرات اين مواد گوشت و استخوان و غيره را جمع مىكنند ، دو مرتبه به صورت يك انسان در مىآورند و بعد روحى در آن دميده مىشود . البته « روحى دميده مىشود » در قرآن نيست ، به همين شكل خدا [ ذرات پراكنده را ] جمع مىكند ، مىشود انسان . . . ( 1 )
هامش
( 1 ) . [ دنبالهء مطلب روى نوار ضبط نشده است ] .