علم . قهرا آنها ايمان را يك امر الهامى و اشراقى مىدانند . در قرآن الهام و اشراق مورد انكار قرار نگرفته بلكه تأييد شده است . آن كه شما خوانديد « العلم نور يقذفه اللّه فى قلب من يشاء » حديث است . اتفاقا يك حديث هم بيشتر نيست . ممكن است كسى بگويد ما حديث را قبول نداريم . ولى نه ، اصلا در خود قرآن مسأله الهام و اشراق و نور معنوى كه به قلب انسان القاء مىشود ، آمده اما نه به اين صورت كه آن يك حساب دارد و حساب علم و عقل انسان حساب جداگانه است كه نتيجهاش اين باشد كه تو اگر مىخواهى به ايمان برسى عقلت را رها كن .
قرآن هرگز نمىگويد اگر مىخواهى ايمان پيدا كنى عقلت را رها كن كه مانع ايمان است . قرآن اين دو را با يكديگر منافى نمىبيند ، مىگويد كه تو از طريق عقل خودت قدم بردار و از طريق تهذيب نفس هم قدم بردار و از اين دو به يك نتيجه خواهى رسيد . قرآن آياتى دارد - همينهايى كه خوانديم - كه بشر را دعوت به علم يعنى كشف قوانين طبيعت مىكند و اينها را مؤيّدى براى خداشناسى مىداند ، در عين حال اين مطلب هم در قرآن هست :
« إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً »
( 1 ) يعنى اگر تقواى الهى پيشه كنيد خداوند در دل شما يك مايه تميز قرار مىدهد . اين همان نور الهامى است . اما نمىگويد اگر مىخواهى به اين برسى آن را رها كن . اينكه در شعر آمده است كه :
پاى استدلاليان چوبين بود * پاى چوبين سخت بىتمكين بود مؤيد همين نظر من است نه مؤيد نظر شما . نمىخواهد قائل به ضديت ميان استدلال و اشراق و الهام بشود ولى مىگويد آدمى كه با اشراق و الهام مىرود با پاى خودش دارد راه مىرود ولى آدمى كه با استدلال مىرود مثل آدمى است كه بخواهد مسافتى را با پاى چوبى طى كند و « پاى چوبين سخت بىتمكين بود » ، پاى چوبين در اختيار انسان نيست چون احتمال سقوط و لغزش زياد است . مىخواهد بگويد استدلال خطاپذير است . او از زبان يك عارف مىخواهد به يك فيلسوف بگويد آقاى فيلسوف راه فلسفه راه خطاپذير است ، نه اينكه منكر بشود كه اصلا اين راه اشتباه است . البته پاى چوبى از بىپا بودن بهتر است . منكر نيست اين مطلب را كه با پاى چوبين به جايى رفتن از اينكه انسان هيچ پا نداشته باشد بهتر است ، اما مىگويد پاى چوبين هرگز به پاى
هامش
( 1 ) . انفال / 29 .