طبيعى انسان نمىرسد . پس او هم آن مطلب را انكار نمىكند .
- مطلبى كه بنده مىخواستم بگويم در جواب مطالبى است كه آقاى دكتر فرمودند :
پاى استدلاليان چوبين بود * پاى چوبين سخت بىتمكين بود اينكه استدلال ، مخالف دين معرفى شده باشد دو جور است : يك بار مطلبى را شما از طريق استدلال مىفهميد ، و يك بار مطلب فهميده مىشود و بعد استدلال به دنبال آن مىآيد . آنچه كه اصالت دارد اين طريق دوم است يعنى هيچ وقت يك مخترع ننشسته استدلال بكند برسد به اينكه برق چگونه درست مىشود . يك بارقهاى در ذهنش روشن مىشود كه بعد مىرود به دنبال آن استدلال و وسيله پيدا مىكند . در هر چيزى كه در دنيا كشف شده همين رويّه بوده . پاستور ننشسته قبلا استدلال كند ، بلكه يك بارقهاى در ذهنش روشن شده كه بايستى يك عاملى باشد كه مرض را از اين مريض به آن يكى ببرد ، دنبالش رفته ، زحمت كشيده ، كشف كرده . يا يك قضيه هندسى اين طور نبوده كه اول استدلالى به مغز يك نفر خطور كرده بعد صغرى و كبرى چيده و برايش ثابت شده . اين طريقى كه ما الآن براى استدلال داريم براى شخصى است كه تازه مىخواهد يك چيزى ياد بگيرد يعنى ما راه گذشتهها را براى اينكه براى يك نفر روشن باشد از طريق استدلال برايش روشن مىكنيم . در هندسه يك مقدماتى مىچينيم بعد يك قضيه را از آن استنتاج مىكنيم . اين براى يك راه رفته شده است . راهى كه كشف شد جلوى شخص مىگذارند كه به اين ترتيب برو جلو .
اينكه مىگويد : « پاى استدلاليان چوبين بود » تو اگر بخواهى بنشينى و روى استدلال شخصى خدا را ثابت كنى اين برايت فهم نخواهد بود . اول به يك حقايق بزرگ كه در عالم هست توجه كن ، خدا را درك كن بعد دنبال استدلال برو ، اين استدلال مؤيد آن است . ما يك معلمى داشتيم خدا رحمتش كند مرحوم شد . او به ما رياضيات درس مىداد . تكيه كلامش اين بود ، مىگفت مىخواهم شما اين مطلب را حس كنيد نه اينكه روى استدلال حرف بزنيد . ما شايد آن روز پيش خودمان اين معلم را تخطئه هم مىكرديم ولى حقيقتى است اين موضوع كه انسان هر چيزى را اول بايد حس كند و بعد استدلال مؤيدش مىشود در حالى كه اگر بدون حس بخواهد چيزى را استدلال كند همان پاى چوبين است .
جواب : البته بيان آقاى مهندس بيان خوبى است . مكتبى هم در دنيا در مسائل الهيات وجود دارد راجع به توأم بودن استدلال و برهان از يك طرف و - به قول آنها - كشف و الهام از طرف ديگر ، و معتقدند كه اين دو بايد يكديگر را تأييد كنند . ملا صدرا
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 616
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٦١٦