مىبيند كه از تركيب يك چيزى كه مىداند با تركيب چيز ديگرى كه مىداند ، رسيد به چيزى كه تا حالا نمىدانست . منطق صورت كه منطق ارسطوست فقط دنبال اين است كه ما صورت را چگونه بدهيم يعنى وقتى مىخواهيم اين مواد را با يكديگر تركيب كنيم فرمول آن چگونه است ؟ كداميك را بايد مقدم قرار بدهيم و كداميك را مؤخر ، كداميك بايد موجبه باشد و كداميك سالبه ، كدام بايد كلى باشد و كدام جزئى ، اگر يكى موجبه بود و ديگرى سالبه نتيجه غلط است . فرمول صورى قضيه را مىدهد ، درست مثل يك مهندس كه فقط نقشه را مىدهد مىگويد اگر مىخواهيد اين ساختمان را بسازيد اين طور بايد بالا ببريد . اين را مىگويند منطق صورت .
ولى منطق ارسطو منطق صورت است و بس ، در جهت اين فن خودش كه منطق صورت است آن ايرادهايى كه بعضى اشخاص خواستهاند بگيرند نتوانستهاند بگيرند ، كه امروز هم مورد قبول است كه منطق ارسطو در جهت صورت ، منطق صحيحى است . ولى اين براى بشر كافى نيست ، براى اينكه خطايى كه ذهن مىكند از دو راه است : گاهى از اين راه است كه افكار را با يكديگر غلط تركيب مىكند ، و گاهى از اين راه است كه آن مادهاى كه براى تركيب كردن آورده غلط است . اگر يك ساختمان خراب باشد دو جور ممكن است باشد : يك وقت از اين راه است كه حسابهاى مهندس غلط بوده ، مثلا محاسبه فشارى كه بر ستون وارد مىشود درست نبوده ، فواصل را درست معين نكرده است . موادى كه در اختيارش قرار دادهاند درست بوده ، وقتى نگاه مىكنند مىبينند آهنش درست ، سيمانش خوب ، آجر و آهكش ، لوازم همه درست است ولى او نتوانسته اينها را خوب جور بكند . نتيجه اين است كه اين بنا نشست كرده . ولى يك وقت هست كه مهندس ، بسيار صحيح پيشبينى مىكند ، اصول مهندسىاش خيلى خوب است ولى تقلبى در مواد و مصالح است . سيمانش خراب بوده ، گچش مرده بوده ، آهنش زنگ زده بوده . بازهم نتيجه اين است كه ساختمان خراب مىشود .
رسيدهاند به اينكه فكر بشر كه غلط مىكند و اشتباه مىرود از دو راه است : يا از اين راه است كه نظمش غلط است . اين همان است كه ارسطو و بعد ارسطوئيان خيلى روى آن فعاليت كردهاند ، كه نظم [ فكر ] يعنى مهندسى فكر چگونه بايد باشد . منطق صورت منطق مهندسى فكر است . ولى ارسطو و ارسطوئيين دنبال اين مطلب نرفتهاند كه اگر ما تنها مهندسى فكر را درست كنيم كافى نيست ، مواد فكر ما بايد درست باشد
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 572
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٧٢