بايد جزو مفاخر او شمرد - اين است كه به همين نكته پى برد كه اشتباه علماء و فلاسفه بيشتر در اين است كه در قضاوت خودشان عجله مىكنند ، وقتى مىخواهند به مادهاى استناد كنند ، قبل از آنكه آن ماده آنچنان برايشان روشن باشد كه راه احتمال مخالف به كلى مسدود باشد ، لاقيدى به خرج مىدهند ، همين قدر كه يك مطلب در ذهنشان كمى روشن شد كافى مىدانند و فورا آن را پايه فكر قرار مىدهند ، و لهذا در اولين قاعده از چهار قاعده فكرى خودش گفت : من پس از اين تا چيزى برايم روشن نباشد ، آنچنان روشنايىاى كه هر كارى بخواهم بكنم كه در آن شك بكنم نتوانم شك بكنم و راه احتمال خلاف بر من بسته باشد ، آن فكر را نمىپذيرم . بعد دو سه قاعده ديگر گفت كه دنبال اين يك قاعده است ، و بعد گفت بنابراين من مسائل را تحليل مىكنم - يعنى تجزيه مىكنم - تا بتوانم اجزايش را يك به يك بررسى كنم ببينم روى آنها يقين دارم يا احتمال خلاف مىدهم . بعد از تحليل باز تركيب مىكنم . در تركيب هم مراقبت مىكنم كه روى اصول صحيحى تركيب بشود . بعد استقصا مىكنم كه چيزى از نظر من دور نمانده باشد و . . . ، ولى ريشهاش همان يكى است .
اين را هم عرض بكنم كه علماى جديد نتوانستهاند براى منطق ماده مثل منطق صورت قاعده درست كنند و شايد هرگز قاعدهپذير هم نباشد ، يعنى فقط يك نوع تذكرات است : آقاى بيكن تذكر مىدهد كه بدان بشر در معرض اين خطا هست ، پس اين خطا را نكن . هواهاى نفسانى در فكر و عقيده تأثير دارد ، گاهى آنچه كه تو مىگويى زبان هواى نفست است نه زبان فكر و عقلت ، متوجهش باش . متوجه بت بازار باش ، اين چيزى كه مىگويى تلقين اجتماع است نه فكر عقل تو ، پس مواظبش باش . آنچه كه مىگويى فكر تو نيست ، تحت تأثير اكابر و اسلاف قرار گرفتهاى و مطلب را قبول كردهاى ، اگر عظمت آنها را دور بريزى مىبينى يقين ندارى ، پس مواظبش باش .
منشأهاى خطاى ذهن از نظر قرآن
1 . پيروى از ظنّ و گمان
و من خودم وقتى كه ديدم تمام آنچه كه اينها مىگويند در قرآن وجود دارد ، خدا مىداند حيرت كردم . مثلا اين [ مطلب كه عرض مىكنم ] منطق ماده در قرآن است .