كشف مىكند ، فقط مىبيند كه اين جريان به اين شكل وجود دارد ، اما عقل نمىداند كه آيا ضرورت دارد كه حتما بايد همين جور وجود داشته باشد يا ضرورتى ندارد ، اينجور وجود دارد ؟ مثل اين است كه در يك اجتماعى كه آن اجتماع را خود افراد اجتماع ساختهاند و قانون برايش وضع كردهاند ، وقتى خودشان قانون را وضع كردهاند اجتماع به آن شكل وجود پيدا مىكند . مثلا قانون وضع كردهاند كه در خيابانها وسائل نقليه از دست راست حركت كنند . شما هم وقتى جادهها و خيابانها را نگاه مىكنيد مىبينيد همه جا وسائط نقليه از دست راست حركت مىكنند . يك آدمى كه از بيرون بيايد چه مىبيند ؟ فقط مىبيند اينجور وجود دارد . اما آيا مىتواند بگويد اين ضرورت دارد كه اينجور وجود داشته باشد ؟ خلاف اين محال است وجود داشته باشد ؟ محال است كه وسائل نقليه بخواهند از چپ حركت كنند ؟ نه ، فقط مىتواند بگويد اينجور وجود دارد . يك روز هم واضعين قانون مىآيند آن را عوض مىكنند و مىگويند خير ، از چپ حركت كنيد .
قوانين طبيعى قوانينى است كه بشر فقط وجود اينها را كشف كرده ، هرگز ضرورت اينها را كشف نكرده است ، و اين اشتباهى است در باب علوم اگر ما بگوييم علوم طبيعى ضرورت را هم كشف مىكند . اصلا علوم طبيعى مبتنى بر حس است .
حس فقط وجود را كشف مىكند . ضرورت ، يك مفهوم عقلى و ساختهء عقل انسان است . ضرورت نه مبصّر است نه ملموس نه مسموع و نه مشموم و انسان به هيچ حسى ضرورت را كشف نمىكند و لهذا بسيارى از فلاسفه گفتهاند اصلا ضرورت ساختهء عقل است . يك « ساختگى » هم مىگويند كه آن را حتى از اعتبار هم مىخواهند بيندازند . ولى در اينكه ضرورت محسوس نيست و به علم در نمىآيد - علم مصطلح ، يعنى به علم حسى و تجربى - بحث نيست . علوم فقط وجود اشياء را كشف كرده و وجود اين قوانين را به اين شكل كشف كرده است ، ضرورتى كشف نكرده و نمىتواند هم كشف كند . معجزات انبياء جريانهايى است بر خلاف قوانين « طبيعى » كه بشر وجود آنها را كشف كرده است نه بر خلاف قوانين « عقلى » از قبيل قوانين رياضى كه عقل بشر ضرورت آنها و محال بودن خلاف آنها را كشف كرده است .
[ اگر ] بگوييم پس قوانين طبيعى اگر ضرورت ندارد چرا وجود دارد ؟ [ مىگويند ] مشيت خداوند . دكارت و ديگران حتى همان ضرورتهاى عقلى را هم نظير قوانين طبيعى تلقى كردهاند ، مىگويند آنها را هم خدا قرار داده است . اگر بگوييد سه زاويهء
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 436
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٣٦