امثال سيد احمد خان دو دليل هم از خود قرآن بر اين مطلب مىآورند : يكى اينكه مىگويند ما در قرآن يك سلسله آيات داريم كه مردم از پيغمبران همين كارهاى خارق العاده را مىخواستند و پيغمبران مىگفتند ما جز بشرى نيستيم ، ما هم بشرى هستيم مانند بشرهاى ديگر ، و امتناع مىكردند ، كه بعضى از اين آيات را - اين فهرست را عرض بكنم - برايتان مىخوانم .
ديگر يك سلسله آيات ديگرى است در خود قرآن كه نظام خلقت را به عنوان « سنن الهى » مىنامد و تصريح مىكند كه سنن الهى تغييرپذير نيست . اينجور آيات هم زياد داريم . يك وقتى من خودم جمع كرده بودم تقريبا ده آيه به اين تعبير داريم كه از همه صريحتر اين آيه است :
سُنَّةَ اللَّهِ . . .
وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا
( 1 ) ( چون اين آيات را هم بعد بايد به تفصيل بخوانيم حالا شرح نمىدهم ) . قبلا موضوعى را ذكر مىكند ، بعد مىگويد : سنت خداست ، بعد به صورت يك قانون كلى :
وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا
و در آيهء ديگر :
فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا
( 2 ) ( « لن » هم مىگويد كه براى نفى ابد است ) هرگز تو نخواهى يافت سنت الهى را كه عوض بشود ، تحويل پيدا بكند .
مىگويند به اين دليل پس معجزه به معنى اينكه خرق عادت بشود ، تبديل سنت الهى است ، تحويل سنت الهى است و نمىشود . سنت الهى مثلا اين است كه يك انسان اگر مىخواهد متولد بشود بايد از يك زن و مرد به شكل خاصى - كه نطفههاشان با يكديگر تلاقى پيدا مىكنند و در ظرف خاصى بزرگ مىشوند ، مدت معينى هم لازم دارد - متولد بشود . اين سنت الهى است ، ديگر اين سنت تغييرپذير نيست به نصّ قرآن . اين يك نظريه كه البته [ آن را به عنوان ] « نظريهء اسلامى » هم عرض مىكنم چون بعضى از علماى اسلامى اينجور گفتهاند و من هم عرض كردم كه اين را دليل بر مغرض بودن آن گوينده هم نمىگيرم چون واقعا ممكن است طرز تفكرش اينجور بوده .
نظريهء اشاعره
نظريهء دوم درست نقطهء مقابل اين نظريه است يعنى اساسا كوچكترين تفاوتى
هامش
( 1 ) . احزاب / 62 .
( 2 ) . فاطر / 43 .