هست اين است كه آيا مىشود اين ايمان را و اين قانون را از غير طريق نبوت به وجود آورد يا نه ؟ بحثى كه عصر امروز مطرح است اين است كه [ آيا ] مىشود قانون را توأم با يك ايمان واقعى به آن ، از غير طريق انبياء به وجود آورد ، و لا اقل در عصر حاضر به وجود آورد ؟ اگر در گذشته بشر قادر نبوده است چنين قوانينى و چنين ايمان به قوانينى [ پديد آورد آيا در عصر حاضر قادر است ] ؟ همين طور كه احزاب و مسلكها در اثر تربيتها تا حدودى اين كار را مىكنند كه هم قانون به وجود مىآورند و هم ايمان به قانون و فداكارى در راه قانون ، كه اگر ما توانستيم بگوييم نه ، اين چيزى هم كه هست يك امر پايدارى نيست ، اگر اين مطلب را هم توانستيم ثابت كنيم ، احتياج به نبوت را در همه عصرها ثابت كردهايم و اگر نتوانستيم نه .
راه ديگر در اثبات نبوت
يك مطلب هست و من آن را قبول دارم - كه بازهم در كتاب راه طى شده ، راه روى اين مبنا طى نشده - و آن اين است كه ممكن است كسى اساسا در باب نبوت از اين طريق وارد بشود ( كه راه را خيلى كوتاه و نزديك كرده باشد ) بگويد ما در قبال يك امر واقعى قرار گرفتهايم ، فرضا هم ما نتوانيم نياز عالم خلقت را به نبوت به دست آوريم و به اصطلاح نتوانيم از راه برهان لمّى - يعنى از راه علت بر معلول - استدلال كنيم ، از راه معلول بر علت استدلال مىكنيم [ كه ] روشنتر است . ما گاهى در خارج به يك اشيائى بر خورد مىكنيم كه شك نداريم كه اين يك امرى است كه وجود دارد ، و اين امرى كه وجود دارد وقتى تجزيه و تحليلش مىكنيم مىبينيم كه منبع آن نمىتواند يك امر مادى و عادى باشد ، اين امرى كه وجود دارد داراى يك سلسله خصائص است كه به موجب اين خصائص بايد بگوييم منبع الهى دارد ، منبع خدايى دارد يا به تعبيرهاى ما منبع ما وراء الطبيعى دارد .
مثالى عرض مىكنم . يكى از مسائل مهم كه خيلى هم دربارهاش - مخصوصا در عصر امروز - كتاب نوشته و مىنويسند مسألهء غرائز حيوانات به ويژه غرائز حشرات است . اگر قديم فقط روى زنبور عسل مطالعاتى كرده بودند - كه آن هم حتما به اندازه مطالعات امروز نبوده است - اكنون روى بسيارى از حيوانات و حشرات مطالعه كردهاند و به يك غرائزى از آنها برخورد كردهاند كه هيچ گونه نتوانستهاند منشأ اين