استاد : مسألهء اختيار يا مسألهء تكامل يك حساب خاصى دارد كه مربوط به مسألهء جبر و اختيار است كه تا چه حدودى انسان مجبور است و در چه حدود آزاد ؟ و بعد خود همين ، مسألهء تكليف را به وجود مىآورد .
بشر ، هم به حكم عقل و هم به حكم دين مكلف است كه با اين بديها ( 1 ) مبارزه كند .
اين موضوع منافات ندارد با آن مسألهاى كه ما مىگوييم ، چون بشر كه خارج از نظام كل نيست . عقل بشر ، آن احساس تكليف بشر ، ميل بشر به مبارزه كردن با بيماريها ، ميل بشر و حتى آن تكليفى كه براى بشر وضع شده براى مبارزه با بديها ، ظلمها ، قساوتها ، اينها همه جزء اين نظام است ، در داخل اين نظام است ، نه در خارج نظام ، يعنى اين طور نيست كه نظام عالم همانى است كه در ميليونها سال پيش بود كه بشرهاى وحشى بودند و مثلا و با بيايد آنها را بكشد ولى حالا ما آمدهايم نظام عالم را تغيير مىدهيم . نه ، ما الآن خودمان قسمتى از نظام عالم هستيم . نظام عالم نظام تكامل است و اگر آنها آن مرحله را طى نمىكردند ، ما امروز به اين مرحله نرسيده بوديم . باز اين طور نيست كه ما را در اين مرحله قرار دادهاند ، آنها را در مرحله ، يعنى مىشد آنها را بياورند جاى ما بگذارند ، ما را ببرند جاى آنها بگذارند . آنها در آن مرحله بودنشان ذاتى آنهاست و نمىتوانستند غير از اين باشند ، و ما هم در اين مرحله بودنمان ذاتى ماست و نمىتوانيم غير از اين باشيم . شما اينها را خارج از يكديگر حساب نكنيد ، نه اينكه بشر را در بيرون نظام عالم بگيريد و بگوييد نظام عالم تا حالا آن طور بوده ، وقتى كه بشر علم پيدا كرده اين طور شده است . بشر جاهل و بشر عالم هر دوشان دو سطر هستند در [ كتاب ] نظام هستى . [ اگر بخواهد جاى ما و آنها عوض شود ] معنايش اين است : ما پدران خودمان باشيم ، پدران ما پسران ما باشند . نه ، ما نمىتوانستيم پدران خودمان باشيم ، پدران ما هم نمىتوانستند پسران ما باشند . ما و پسر بودنمان براى آن پدرها يك چيز هستيم ، آنها با پدر بودنشان براى ما يك چيز هستند ، يعنى اين طور نيست كه اول آنها نه پدر بودند نه پسر ، ما هم اول نه پدر بوديم نه پسر ، بعد يك ابلاغ دست آنها دادند گفتند شما پدر باشيد ، و يك ابلاغ دست ما دادند گفتند شما پسر باشيد ، يك ابلاغ دست آنها دادند گفتند شما در يك ميليون سال پيش زندگى كنيد و يك ابلاغ دست ما دادند گفتند شما در يك ميليون سال بعد زندگى كنيد .
هامش
( 1 ) . از نظر جزئى نظام كه البته بدى هست ، منتها از نظر كلى يك چيزهايى را گفتيم كه بدى نيست .