است . بهترين شعرها را شاعر در حالى گفته است كه يا عاشقى بوده است كه گرفتار فراق بوده ، يا گرفتار مصيبت بوده است و اين در ادبيات و در مطلق ابداعها فوق العاده صادق است . ابو الحسن تهامى قصيدهاى دارد در عربى كه از شاهكارهاى قصايد عربى است ، پسرش مرده بود [ و او در سوگ پسرش گفت ] : « حكم المنيّة في البريّة جار - ما هذه الدّنيا بدار قرار . . . » هنوز هم بعد از ششصد هفتصد سال ، وقتى كه انسان مىخواند تكاندهنده است . حافظ آن غزل معروفش را كه [ با اين بيت شروع مىشود ] :
بلبلى خون دلى خورد و گلى حاصل كرد * باد غيرت به صدش خار پريشان دل كرد كه به نظر من براى هميشه زنده است و هميشه تكاندهنده است ، در وقتى سروده كه اين تارهاى وجودش با مصيبت فرزندش به لرزش در آمده بوده است .
سختى و مصيبت اين طور نيست كه اثرش فقط خمود و بريدن و قطع كردن باشد ، اثرش بيشتر تحريك است . مىگويند يهوديها شخصيت خودشان را مديون دو چيز هستند ، يكى اينكه اينها مردمى هستند كه به همان سنن نژادى ، دينى ، اسرائيلى خودشان صد در صد پايبندند ، دوم اينكه اين مردم عاشق پايبند به اين سنن و مليت خودشان ، در دنيا مصيبت و سختى خيلى ديدهاند و اين الآن يك واقعيتى است كه ده ميليون يهودى واقعا بر تمام دنيا اگر نگوييم ، بر نيمى از دنيا حكومت مىكنند ، هفتصد ميليون مسيحى واقعا مستعمر و مستثمر همين ده ميليون يهودى هستند و اينها قسمتى از اين قوّت و نيرو و هوشيارى و بيدارى و وحدت و اتفاق خودشان را مديون سختيها و زجرها و شكنجههايى هستند كه در طول تاريخ ديدهاند .
قرآن كريم هم روى همين جهت است كه بلايا را بدبختى نمىخواند :
وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً وَ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ
( 1 ) .
وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ ، الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ
( 2 ) .
ما شما را با اين سختيها در بوتهء آزمايش در مىآوريم ( نه اينكه اينها بد باشند ) .
آنهايى كه در مقابل سختيها ايستادگى مىكنند و از ميدان در نمىروند ، آنها را بشارت و مژده بده ( 3 ) .
هامش
( 1 ) . انبياء / 35 .
( 2 ) . بقره / 156 و 157 .
( 3 ) . [ ترجمهء آيات قريب به مضمون است ] .