كرديم و مىگوييم اين عالم ، اين هستها ، اين پديدهها و اين نظامى كه ما مىبينيم ، يك نظام صد در صد ضرورى و قطعى است . شما كتابهاى ماديين را كه بخوانيد ، مىبينيد كه پر است از اين حرفها ، كتابهاى الهيون را هم كه بخوانيد ، مىگويند : « حفّ الممكن بالضّرورتين » دو ضرورت دو طرف هر ممكنى را گرفته است .
ما اين بحث را در مقالهء هشتم اصول فلسفه [ مطرح ] كردهايم . فلسفه در اين جهت اختلاف نظرى ندارد كه نظام عالم نظام ضرورت است . حتى روى حسابهاى فلسفى ، اين حرفى كه الآن از دهان من بيرون مىآيد ، در عين اينكه در آن نظام اختيار كه ما مىگوييم ، اختيار به آن معنا در مقابل جبر هست ، در عين حال ضرورت است ، يعنى چه ؟ يعنى اصلا محال بود كه اين حرف ، در اين ساعت و در اين لحظه ، از دهان من بيرون نيايد . چرا ؟ چون اين حرف در اين ساعت و در اين لحظه كه از دهان من بيرون آمد يا آن پلك چشم شما كه تكان خورد ، به موجب علتى بوده است ، اگر آن علت نبود ، محال بود كه پلك چشم شما تكان بخورد يا اين حرف از دهان من بيرون بيايد ، نه يك علت ، بلكه مجموع عللى كه وجود پيدا كردهاند ، به آن ضرورت بخشيدهاند . چطور مىشد كه اين [ حادثه ] واقع نشود ؟ علت آن وجود پيدا نكند ، و آن علت چرا وجود پيدا كرده ؟ بازهم يك مجموع شرايط و عللى به آن ضرورت بخشيده است . مىرويم سراغ آن علت اصلى ، به آن هم يك مجموع عللى ضرورت بخشيده است . پس با اينكه موجودات عالم - به قول ما و آنها - همه ممكنات هستند ، همه واجبات هستند اما واجبات بالغير . هر واجبى اگر بگوييم چرا ضرورت پيدا كرد ؟ مىگوييم چون علتش به آن ضرورت بخشيد .
سينوىها مىگويند اگر تمام نظام هستى از ممكنات تشكيل شود ، اين ضرورتى كه الآن قبول داريم نبود . اين ضرورتى كه الآن تو هم قبول دارى ، به دليل وجود واجب الوجود بالذات است ، چون خدا در عالم هست ، اين نظام عالم نظام ضرورت است و اگر خدا يعنى واجب الوجود بالذاتى در عالم نباشد ، نه مخلوق و موجودى هست و نه مىتواند اين موجود مخلوقها ضرورى باشند . چرا ؟ براى اينكه وجود اين موجود ممكن وقتى ضرورت پيدا مىكند كه تمام راههاى نيستى بر آن بسته باشد . مثلا اگر اين موجود ممكن ده علت دارد ، نه علت وجود داشته باشد و يكى وجود نداشته باشد ، يك راه نيستى كه برايش باز باشد ، آن موجود نيست .
پس اشياء وقتى در دنيا ضرورت پيدا مىكنند كه تمام راههاى نيستى بر آنها
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 200
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٠٠