دوم در زمان بعد داراى درجهء بيشترى از آن رنگ شد ، اين شىء تغيير كرده است . اين تغيير به محيطش هم هيچ ارتباطى ندارد . حركت جوهرى به طريق اولى به ضعف و نقصان وجود مربوط است ، يك شىء در يك حدى از وجود ضعيف است ، بعد در يك حد از وجود كاملتر [ قرار مىگيرد ] . بنابراين مىتوانيم نسبت به كل عالم ، حركت فرض كنيم . بله ، نسبت به كل عالم ، حركت مكانى فرض نمىشود . اينكه گفتيد « نسبت به كل عالم حركت مكانى فرض نمىشود » حركت مكانى نسبت به اجزاى عالم فرض مىشود كه يك جزئى بخواهد نسبتش را با اجزاى ديگر تغيير بدهد ، ولى در كل عالم حركت مكانى موضوع ندارد .
يك موضوع ديگر را هم يادآورى كنم تا آقايان براى من توضيح بدهند . در ضمن عرايضم عرض كردم كه از نظر علمى گاهى اگر چيزى را بخواهيم تعريف كنيم ، همين قدر كه نشانهاى باشد بر اين مطلب كه تفهيم و تفهّم در آن آسان باشد كافى است . به اصطلاح مىگويند در علوم اگر تعريفات از حدود « رسم » تجاوز نكند كافى است ، لازم است فقط نشانهاى بدهند ، چون فقط مىخواهند اين موضوع با غير آن اشتباه نشود . از نظر فلسفى ، تعريف كه مىخواهند بكنند ، بايد به حقيقت و ماهيت آن چيز نزديكتر بشوند . يكى همين موضوع انرژى است در مقابل ماده . انرژى را چيزى غير از ماده مىدانند به معناى همين مقدار غيريت كه ماده از انرژى پيدا مىشود يا به انرژى تبديل مىشود . خيلى چيزها را ما در عالم خارج خيال مىكنيم وجود دارد و وجود ندارد ، در ذهن ما وجود دارد ، مثل رنگ . آنها را ما قبول داريم . ولى چند چيز است كه آيا قطع نظر از ذهن ما در دنيا وجود دارد يا نه ؟ يكى از آنها حركت است .
ناچار مىگوييد حركت قطع نظر از ذهن ما در خارج وجود دارد . يكى از آنها بعد است .
البته فرضيهء ما اين است كه بعد وجود دارد . مىخواهيم ببينيم در اين بيانى كه مىكنيد ، وجود بعد را قبول مىكنيد يا نه .
در باب ماده ، آن چيزى كه نقطهء مقابل انرژى مىگيرند ، مثل همين عناصر و يا اتمهايى كه عناصر از آنها تشكيل شده است ، براى آنها ابعاد قائل مىشويم ، طول و عرض و عمق قائل مىشويم ، بعد ، امتداد و جهت قائل مىشويم . لهذا مىگوييم اين اتم مثلا در اينجا قرار دارد نه در آنجا ، مىتواند اينجا باشد ، مىتواند آنجا باشد ، در اينجا هم كه هست ، اين طرف و آن طرف دارد . اين طرف و آن طرف داشتن ، فرع بر اين است كه خودش بعد و امتداد داشته باشد ، و الّا يك نقطه كه اين طرف و آن طرف
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 172
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٧٢