بوده است . عقيدهء متكلمين اين بوده است كه اگر كسى قائل به خدا باشد ، بايد به حدوث عالم به همين معنا اعتقاد پيدا كند ، يعنى اينكه عالم اول دارد ، يك نقطهء شروع دارد كه قبل از آن نيست مطلق بوده است . هيچ نبوده است . حكما معتقدند كه نه تنها لازمهء اعتقاد به خدا اين نيست كه بايد قائل باشيم براى عالم اولى هست ، بلكه لازمهء اعتقاد به خدا اين است كه معتقد باشيم براى عالم اولى نيست ، به دليل اينكه خدايى هست و تنها با اين دليل هم بايد ثابت كرد كه عالم اول ندارد . چون ذات خدا بىپايان است ، خلقتش نمىتواند پايان يا مبدأ داشته باشد . تا خدا بوده است خالق بوده است و تا خدا خواهد بود خالق خواهد بود . چون لازمهء حرف شما [ متكلمين ] اين است كه خالق بودن خداوند محدود باشد ، و ذات حق هيچ نوع محدوديتى را نمىپذيرد ، نه در ذات و نه در فعل . پس چون خدا هست ، عالم هم بايد از دو سر بىپايان باشد ، هم از اول و هم از آخر . لزومى ندارد حالا ما دربارهء اين مطلب زياد بحث كنيم كه آنها چه دليلى داشتند و اينها چه دليلى ، آنها چه جور حرف مىزدند و اينها چه جور مىگفتند . فقط براى اينكه آقايان به سبك فكر آشنا شوند [ اشارهاى مىكنيم ] .
آن چيزى كه حكماى الهى مىگفتند تقريبا راه سادهاى دارد ، مىگفتند : وقتى كه ما وجود خدا را در عالم فرض و اثبات مىكنيم ، مىگوييم خدا يعنى آن چيزى كه وجودش را از خودش است ، يعنى وجود كامل و تمام من جميع الجهات كه در او هيچ قوه و استعداد و امكان وجود ندارد ، چيزى كه نداشته باشد بعد واجد بشود ، در ذات او فرض نمىشود ، و ما به او مىگوييم « واجب الوجود بالذات » و واجب الوجود بالذات واجب من جميع الجهات است ، يعنى تمام حيثيات و جهات او جهات وجوبى است ، جنبهء امكانى نيست ، نقطهء مقابل يك موجود [ ممكن ] است . يك انسان همان طورى كه وجودش « ممكن » است ، يعنى مىتواند باشد مىتواند نباشد ، همه چيز ديگرش هم « ممكن » است : ممكن است عالم باشد ، ممكن است عالم نباشد ، ممكن است حركت كند ، ممكن است حركت نكند . ذات خداوند همه چيزش ضرورى است ، از جمله افاضه و خلاقيتش . پس اين نمىشود كه خدا در ازل خالق نباشد ، بعد مثل كسى كه چرتش پاره بشود ، يكدفعه خالق بشود . اين نمىشود كه خداوند در ازل خالق نباشد ، در لا يزال يك مرتبه پس از اينكه خالق نبوده است خالق بشود . چنين چيزى امكان ندارد . پس ما چون معتقد به خدا هستيم ، معتقد به لانهايى مخلوقات از اول تا به آخر
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 160
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٦٠