در آثار دينى و مذهبى راجع به علم اشراقى و الهامى زياد داريم و مخصوصا [ دربارهء ] رابطهء آن با پاكى نفس انسان كه هر اندازه نفس انسان پاكتر باشد ، بهرهء بيشترى از اين طور الهامات و اشراقات مىتواند داشته باشد .
به هر حال خواستيم عرض كنيم كه اين مطلب نه تنها يك حرفى است كه فلاسفه و علماى قديم و جديد زدهاند ، بلكه مورد تأييد اسلام هم هست ، اسلام هم قبول دارد كه پارهاى از علمها هست كه الهامات و اشراقات است .
رؤيا و خواب ديدن
موضوع ديگرى كه خواستيم طرح كنيم مسأله رؤيا و خواب ديدن است كه جزء مسائل مهم دنياست . حتّى خود خوابيدن هم موضوع مهمى است ، هنوز كسى نمىتواند صد در صد علل خوابيدن را تشريح كند كه چيست ، و عدهاى از روانشناسان براى « خوابيدن » گذشته از علت جسمانى ، علت روانى ذكر كردهاند .
حالا ما با خوابيدن كارى نداريم ، موضوع عمده خواب ديدن است . در اخبار ما هم وارد شده است كه خداوند خواب ديدن را در بشر براى اين قرار داده است كه آيتى از آيات الهى باشد . راجع به خواب ديدن نظريات مختلفى هست .
يك نظريه اين است كه اصلا خواب ديدن چيزى نيست كه قابل توجه باشد .
انسان در عالم بيدارى فكر و شعورش منظم كار مىكند ، در عالم خواب نامنظم و پرتوپلا و پراكنده ، يك سلسله تخيلات بىمنطق بىمنطق ، بىاساس بىاساس كه اصلا شايستهء فكر كردن و مطالعه نيست ، در عالم خواب براى آدم پيدا مىشود . مىگويند تمام رؤياها اين طور است . اين نظريه قطعا باطل است . خواب ديدن ، حتى همان خواب ديدنهايى كه ما آنها را پرتوپلا مىدانيم و واقعا از يك نظر هم پرتوپلا هست ، آن طور پرت پرتوپلايى كه كسى خيال كند بىحساب بىحساب است نيست ، نظمى دارد ، منطقى دارد .
بعدها علما [ به اين نتيجه ] رسيدهاند كه همهء خواب ديدنها منطق دارد ، منتها دربارهء منطق خواب ديدن باز دو نظريه است : بعضى مىگويند منطق خواب ديدن فقط سوابق روحى و جسمى خود انسان است . آن سوابق روحى يا سوابق جسمانى انسان است كه خواب ديدن را ايجاد مىكند . بىجهت نمىشود كه آدم همين جور خواب