تفكرهاى قياسى و يا تجربيات و استقراءهاى بشر است ؟ يا عامل ديگرى هم در پيدايش معلومات دخالت داشته است كه احيانا هر وقت انسان از راه تجارب و قياسات عاجز مىمانده است ، نمىتوانسته است به مقصود برسد و راه بر او بسته بوده است ، يك عشقى ، يك شوقى ، يك طلب فوق العادهاى هم داشته است ، يك وقت فكرى به صورت يك برق در ذهنش جهيده بدون اينكه آن برقى كه در ذهنش جهيده مسبوق به تجارب باشد و بدون اينكه آن طور قياس منطقى ارسطويى تشكيل داده باشد . آيا چنين چيزى وجود دارد يا وجود ندارد ؟ اگر چنين چيزى در دنيا وجود داشته باشد پس بايد قبول كنيم عامل ديگرى هم - كه نام آن عامل را « الهام » مىخواهيد بگذاريد ، « حدس » مىخواهيد بگذاريد ، « اشراق » مىخواهيد بگذاريد ، هر چه مىخواهيد بگذاريد - دخالت داشته است ، عاملى كه به آن عاملها شباهت هم ندارد ، يعنى معلول حوادث گذشته نيست ، نتيجهء مستقيم جريان قبلى نيست ، بلكه فقط ذهن انسان آمادگىاى پيدا كرده است براى اينكه القاء و الهامى به نفس او بشود ، ديگر غير از آن چيزى نيست .
اين اصل فرضيه و مدعاست . آيا چنين چيزى وجود دارد يا ندارد ؟ قهرا اين را از خود علما بايد پرسيد ، از كسانى كه كارشان هميشه پژوهشهاى علمى بوده است .
اين از مطالبى است كه علماى قديم قبول داشتهاند و مورد قبول علماى جديد هم - كه كم و بيش ديدهايم و مطالعه كردهايم - هست . اما از علماى قديم ، حالا ما نمىخواهيم شاهد بياوريم ولى در كلمات آنها اين مطلب زياد است . بو على سينا در كلمات خودش زياد اين حرف را دارد ، در شفا ، اشارات ، دانشنامهء علايى دارد و حتى او در تفسير اين آيهء قرآن :
« اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ . . . »
( 1 ) اين قسمت اخير :
« يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ »
را حمل به اين موضوع مىكند . اين آيه از آيات خيلى مشكل قرآن است و قدر مسلّم اين است كه همين موضوع هدايت را بيان مىكند . از قديم مفسرين راجع به اين تمثيل قرآنى كه راجع به چيست ، بياناتى كردهاند و عدهء زيادى اين تمثيل را براى نفس انسانى از نظر استعداد هدايتگيرى دانستهاند . روغن بايد خوب روشن بشود ،
هامش
( 1 ) . نور / 35 .