عبادت است . بايد اعتراف كنيم كه ما راه عبادت را نيز نمىدانيم ، يعنى ما از نظر عبادت نيز قادر به ادارهء خود به نحو صحيح نيستيم . غالباً خيال مىكنند كه چون عبادت خوب است پس هر چه بيشتر بهتر ؛ فكر نمىكنند كه عبادت آنگاه اثر خود را مىبخشد كه جذب روح شود و روح از آن به طور صحيح تغذيه نمايد . همانطور كه معنى استفاده از غذاى خوب اين نيست كه هر چه بيشتر بهتر ، معنى استفاده از عبادت نيز آن نيست . عبادت بايد با نشاط روح توأم باشد . مقصودم اين نيست كه قبلًا بايد نشاطى وجود داشته باشد تا عبادت شروع شود . بسا افرادى كه هيچوقت نشاط پيدا نكنند . خود نشاط تدريجاً با عبادت و انس با ذكر خدا پيدا مىشود . اگر روى اصول صورت گيرد تدريجاً انس و علاقه و نشاط پيدا مىشود . مقصود اين است كه ظرفيّت انسان براى عبادت يك ظرفيّت محدود است ؛ فرضاً انسان عبادت را با نشاط آغاز كند ، پس از مدّتى كه بدن خسته شد نشاط هم از بين مىرود و عبادت جنبهء تحميلى پيدا مىكند و در حكم خوردنى نامطبوع و مهوّعى مىگردد كه عكس العمل بدن اين است كه آن را به وسيلهء استفراغ يا وسيلهء ديگر دفع نمايد ، نه در حكم غذاى مطبوع كه عكس العمل بدن اين است كه آن را جذب كند .
پيغمبر اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) خطاب به جابر بن عبد اللّه انصارى فرمود : « يا جابر ! انّ هذا الدّين لمتين فاوغل فيه برفق و لا تبغّض الى نفسك عبادة اللّه » يعنى دين اسلام دينى است متين و محكم و منطقى و مبتنى بر ملاحظات دقيق روانى و اجتماعى ، علىهذا با مدارا بران و عبادت را مبغوض و منفور نفس خودت قرار مده ، يعنى طورى عمل نكن كه نفست عبادت را دشمن بدارد بلكه طورى عمل كن كه نفس ، عبادت را دوست بدارد و به آن با ميل و رغبت اقبال نمايد و در خود جذب نمايد . بعد اضافه فرمود : « فإنّ المنبتّ لا ارضا قطع و لا ظهرا ابقى . » ( 1 ) يعنى آنكه چند منزل يكى مىراند نه مسافت را طى مىكند و نه پشت سالم براى مركب خود باقى مىگذارد . سوارهاى كه ميزان توانايى مركوب را در نظر نمىگيرد و تنها شلّاق را مىشناسد ، و شلّاقكش دو منزل يكى و سه منزل يكى مىتازد ، يك وقت مىبيند كه حيوان در حالى كه پشتش زخم شده زانو بر زمين زد و خوابيد و قدم از قدم بر نمىدارد زيرا نمىتواند بردارد .
پيغمبر اكرم در حديث ديگر فرمود :
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 / ص 87 از پيامبر اكرم ( ص ) خطاب به على ( ع ) .