اهل كتاب شمرده مىشدند نيز اطلاق شده است ، چنان كه در سورهء بقره آيهء 78 مىفرمايد :
وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ .
بعضى از فرزندان اسرائيل امّى هستند ، از كتاب خود اطّلاعى ندارند مگر يك سلسله خيالات و اوهام .
بديهى است يهوديانى كه قرآن آنان را « امّى » خوانده است ، اهل مكّه نبودهاند ؛ غالباً ساكن مدينه و اطراف مدينه بودهاند .
سوم اينكه اگر كلمهاى منسوب به امّ القرى باشد طبق قاعدهء ادبى بايد به جاى « امّى » ، « قروى » گفته شود ؛ زيرا طبق قاعدهء باب نسبت در علم صرف ، در نسبت به مضاف و مضاف اليه ، خاصّه آنجا كه مضاف ، كلمهء « اب » يا « ام » يا « ابن » يا « بنت » باشد به مضاف اليه نسبت داده مىشود نه به مضاف ؛ چنان كه در نسبت به ابو طالب ، ابو حنيفه ، بنى تميم طالبى ، حنفى ، تميمى گفته مىشود .
مشركين عرب كه تابع كتاب آسمانى نبودند
اين نظريّه نيز از قديم الايّام ميان مفسّران وجود داشته است . در مجمع البيان ذيل آيهء 20 سورهء آل عمران كه « امِّيّين » در مقابل « اهل كتاب » قرار گرفته است
( وَ قُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَ الْأُمِّيِّينَ )
، اين نظر را به صحابى و مفسّر بزرگ عبد اللّه بن عبّاس نسبت مىدهد و در ذيل آيهء 78 از سورهء بقره از ابو عبيده نقل مىكند ، و از ذيل آيهء 75 آل عمران بر مىآيد كه خود طبرسى همين معنى را در مفهوم آن آيه انتخاب كرده است .
زمخشرى در كشّاف نيز اين آيه و آيهء 75 آل عمران را همين طور تفسير كرده است .
فخر رازى اين احتمال را در ذيل آيهء 78 بقره و آيهء 20 آل عمران نقل مىكند .
ولى حقيقت اين است كه اين معنى ، يك معنى جداگانه غير از معنى اوّل نيست ؛ يعنى چنين نيست كه هر مردمى كه پيرو يك كتاب آسمانى نباشند به آنها « امّى » گفته شود هر چند آن مردم تحصيلكرده و باسواد باشند . اين كلمه به مشركين عرب از آن جهت اطلاق شده است كه مردمى بىسواد بودهاند . آنچه مناط استعمال اين كلمه دربارهء مشركين عرب است ناآشنايى آنها به خواندن و نوشتن بوده نه پيروى نكردن