مفهوم كلمهء « امّى »
مفسّران اسلامى كلمهء « امّى » را سه جور تفسير كردهاند :
درس ناخوانده و ناآشنا به خطّ و نوشته
اكثريّت طرفدار اين نظرند و يا لااقل اين نظر را ترجيح مىدهند . طرفداران اين نظر گفتهاند اين كلمه منسوب به « امّ » است كه به معنى مادر است . امّى يعنى كسى كه به حالت مادرزادى از لحاظ اطّلاع بر خطوط و نوشتهها و معلومات بشرى باقى مانده است ؛ و يا منسوب به « امّت » است ، يعنى كسى كه به عادت اكثريّت مردم است ، زيرا اكثريّت توده ، خطّ و نوشتن نمىدانستند و عدّهء كمى مىدانستند ، همچنانكه « عامى » نيز يعنى كسى كه مانند عامّهء مردم است و جاهل است ( 1 ) . بعضى گفتهاند يكى از معانى كلمهء « امّت » خلقت است و « امّى » يعنى كسى كه بر خلقت و حالت اوّليّه كه بىسوادى است باقى است و به شعرى از « اعشى » استناد شده است ( 2 ) ، و به هر حال ، چه مشتق از « امّ » باشد و چه از « امّت » ، و « امّت » به هر معنى باشد ، معنى اين كلمه درس ناخوانده است .
اهل امّ القرى
طرفداران اين نظر اين كلمه را منسوب به « امّ القرى » يعنى مكّه دانستهاند . در سورهء انعام آيهء 92 از مكّه به « امّ القرى » تعبير شده است :
وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَ مَنْ حَوْلَها .
براى اينكه تو به مكّه و آنان كه در اطراف مكّه هستند اعلام خطر كنى .
اين احتمال نيز از قديم الايّام در كتب تفسير آمده است ( 3 ) و در چندين حديث از
هامش
( 1 ) . مفردات راغب ، ذيل كلمهء « امّ » . و مجمع البيان ، ذيل آيهء 78 بقره .
( 2 ) . مجمع البيان ، ذيل آيهء 78 بقره .
( 3 ) . مجمع البيان ، ذيل آيهء 75 آل عمران و آيهء 156 اعراف ؛ و تفسير امام فخر رازى ، ذيل آيهء 75 از سورهء اعراف .