آنها مترتّب نيست ، يعنى هيچ تأثيرى در رساندن ما به كمالاتى كه در استعداد ما هست و به عبارت ديگر در رساندن ما به سعادت واقعى ندارد ، و ديگر كارهاى بخردانه و عقلپسند كه نتايج خوب و مفيدى به بار مىآورد و ما را به كمال لايقمان مىرساند .
نوع اوّل را كارهاى لغو و باطل و پوچ و نوع دوّم را كارهاى اصيل و حكيمانه مىناميم .
پس كار حكيمانهء ما انسانها عبارت است از كارى كه ما را به كمال لايقمان برساند . كار حكيمانهء خداوند چطور ؟ آيا كار حكيمانهء خداوند نيز عبارت است از كارى كه او را به سر حدّ كمال سوق دهد و كار عبث خدا عبارت است از كارى كه او را به سوى كمال سوق ندهد ؟ نه . او غنى و بىنياز است ، آنچه او مىكند فضل وجود و بخشش و اعطاء است . او كارى را براى رفع نيازى از خود و براى رسيدن به كمال و سعادتى انجام نمىدهد . كار حكيمانهء خداوند عبارت است از كارى كه مخلوق را به كمال لايق خود برساند ، و نسبت دادن كار عبث به خداوند به اين معنى است كه مخلوقى را بيافريند بدون آنكه آن مخلوق را به كمال ممكن و لايقش برساند . اين است كه مفهوم حكمت دربارهء خداوند با آنچه دربارهء انسان صدق مىكند متفاوت است . حكمت در انسان عبارت است از خردمندى و گام برداشتن در مسير كمال انسانى ، و حكمت در مورد ذات بارى عبارت است از رساندن مخلوقات به كمال لا يقشان ، و به عبارت ديگر ، حكمت دربارهء خداوند عبارت است از آفرينش اشياء بر اساس سوق دادن آنها به سوى غايات و كمال لايق آنها .
از آنجا كه حكمت در مورد انسان عبارت است از انجام دادن كار براى رسيدن خود انسان به كمالات خويش ، هيچ ضرورتى ندارد كه ميان كار انسان و نتيجهاى كه انسان از آن كار مىخواهد بگيرد رابطهء واقعى وجود داشته باشد ، يعنى ضرورتى ندارد كه آن كار طبيعتا متوجّه آن نتيجه باشد و آن نتيجه كمال آن كار محسوب گردد . آنچه ضرورت دارد اين است كه نتيجهء كار براى انسان كمال و نفع محسوب شود ، مثلا انسان از خاك و چوب و سنگ و فلز و پوست و پشم و پنبه و غيره ابزار مىسازد و از آن نتيجهء حكيمانه مىگيرد ، مثل اينكه صندلى مىسازد يا خانه مىسازد و يا اتومبيل مىسازد و يا جامه فراهم مىكند . صندلى براى چوب ، و خانه براى سنگ و آجر و گچ و آهن ، و اتومبيل براى مجموعهاى از فلز و غيره كمال محسوب نمىشود و اين مواد به سوى اين صور و شكلها حركت نمىكنند ، ولى نتيجهاى كه انسان از آنها مىگيرد از قبيل نشستن روى صندلى و سكنى در خانه و حركت با اتومبيل و پوشيدن جامه ، براى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 535
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٣٥