2 . نظريّهء جغرافيايى : طبق اين نظريّه ، عامل سازندهء تمدّن و به وچودآورندهء فرهنگ و توليد كنندهء صنعت ، محيط طبيعى است . در مناطق معتدل ، مزاجهاى معتدل و مغزهاى نيرومند به وجود مىآيد . بوعلى در اوايل كتاب قانون شرحى مبسوط در تأثير محيط طبيعى روى شخصيّت فكرى ، ذوقى و احساسى انسانها بحث مىكند .
بنابراين نظريّه ، آنچه انسانها را آمادهء جلو بردن تاريخ مىكند نژاد و خون يعنى عامل وراثت نيست ، كه يك نژاد معيّن در هر محيط و منطقهاى كه باشد سازنده و پيشبرندهء تاريخ است و نژاد ديگر در هر محيطى كه زيست كند فاقد چنان استعدادى است ، بلكه اختلاف نژادها معلول اختلاف محيطهاست ، با جابجا شدن نژادها تدريجا استعدادها هم جابجا مىشوند . پس در حقيقت ، اين اقليمهاى خاص و منطقههاى خاص مىباشند كه پيشبرنده و نو آفرين مىباشند . منتسكيو دانشمند جامعهشناس فرانسوى قرن هفدهم در كتاب معروف روح القوانين طرفدار اين نظريّه است .
3 . نظريّهء قهرمانان : طبق اين نظريّه ، تاريخ را - يعنى تحوّلات و تطوّرات تاريخ را - چه از نظر علمى و چه از نظر سياسى يا اقتصادى يا فنّى يا اخلاقى ، نوابغ به وجود مىآورند . تفاوت انسانها با ساير جانداران در اين است كه ساير جاندارها از نظر زيستشناسى يعنى از نظر استعدادهاى طبيعى در يك درجهاند ، تفاوتى - لااقل تفاوت قابل ملاحظهاى - در ميان افراد از اين نظر ديده نمىشود ، بر خلاف افراد انسان كه احيانا از نظر استعدادها تفاوتهايى از زمين تا آسمان دارند . نوابغ افراد استثنائى هر جامعهاند . افراد استثنائى كه از قدرت خارق العادهاى از نظر عقل يا ذوق يا اراده و ابتكار برخوردارند ، هرگاه در جامعهاى پديد آيند آن جامعه را از نظر علمى و فنّى يا از نظر اخلاقى يا از نظر سياسى يا از نظر نظامى جلو مىبرند .
طبق اين نظريّه اكثريّت افراد بشر فاقد ابتكارند ، دنبالهروند ، مصرف كنندهء انديشه و صنعت ديگراناند ، امّا همواره كم و بيش در هر جامعهاى يك اقلّيت مبتكر ، ابداعگر ، پيشرو و پيشتاز ، توليد كنندهء انديشه و آفرينندهء صنعت وجود دارد و آنان هستند كه تاريخ را به جلو مىرانند و وارد مرحلهء جديدى مىكنند . « كارلايل » فيلسوف معروف انگليسى كه كتاب معروف قهرمانان ( الابطال ) را نوشت و از رسول اكرم آغاز كرد ، چنين نظريّهاى دارد . از نظر كارلايل در هر قومى يك يا چند شخصيّت تاريخى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 491
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٩١