تحوّل و تطوّر تاريخ
آنچه تاكنون گفته شد ، دربارهء يكى از دو مسألهء مهمّ تاريخ يعنى ماهيّت تاريخ بود كه آيا مادّى است يا غير مادّى ؟ مسألهء مهمّ ديگر تحوّل و تطوّر تاريخ انسانى است .
مىدانيم كه انسان موجود اجتماعى منحصر به فرد نيست ، پارهاى جاندارهاى ديگر نيز بيش و كم زندگى اجتماعى و موجوديّت اجتماعى دارند ، زندگىشان با تعاون و همكارى و تقسيم وظايف و مسئوليّتها تحت يك سلسله قواعد و قوانين منظّم صورت مىگيرد . همه مىدانيم كه زنبور عسل اينچنين جاندارى است .
امّا يك تفاوت اساسى ميان موجوديّت اجتماعى انسان و موجوديّت اجتماعى آن جانداران وجود دارد و آن اين است كه زندگى اجتماعى آن جانداران ثابت و يكنواخت است ، تحوّل و تطوّرى در نظام زندگى آنها ، و به تعبير موريس مترلينگ ، در تمدّن آنها - اگر اين تعبير صحيح باشد - رخ نمىدهد ، بر خلاف زندگى اجتماعى انسان كه متحوّل و متطوّر است ، بلكه داراى شتاب است ، يعنى تدريجا بر سرعت آن افزوده مىشود ، لهذا تاريخ زندگى اجتماعى انسان دورهها دارد كه از نظرگاههاى مختلف اين دورهها با يكديگر متفاوتاند .